'We moeten weer eens een beetje leren nadenken'

Minimumstraffen, de griffierechten omhoog en de politiek die zich bemoeit met benoemingen bij de Hoge Raad. Volgens velen is de rechtsstaat in gevaar. Dat gaat Ybo Buruma te ver, maar: 'De rechtsstaat moet wel oppassen.'

Is de rechtsstaat in gevaar? Het zijn niet de minsten die de noodklok hebben geluid. Volgens de Nationale Ombudsman, Alexander Brenninkmeijer, dringt het kabinet 'de rechtspraak zover terug dat het de vraag is of er nog wat overblijft'.


Piet Hein Donner waagde zich, in zijn nieuwe rol als vicevoorzitter van de Raad van State, zelfs aan een vergelijking met de jaren dertig. 'Toen bleek er een afkeer te zijn van de democratische gang van zaken en een behoefte aan een sterke man. Ook nu wordt ineens gezegd dat sommige regels, zoals die van een begrotingstekort van maximaal 3 procent, niet voor ons gelden.'


Voor rechters en advocaten zijn een reeks maatregelen van het kabinet-Rutte de hardste stenen des aanstoots. Er komen minimumstraffen voor zware misdrijven. De kosten van de toegang tot de rechter, zogeheten griffierechten, gaan omhoog. Al tweemaal bemoeide de Tweede Kamer zich met de benoeming van een lid van de Hoge Raad, de hoogste rechtbank van het land. De president daarvan, Geert Corstens, vond 'dat Nederland een onaantrekkelijk land wordt om je recht te krijgen'.


Ybo Buruma (56), oud-hoogleraar strafrecht, was een van de twee kandidaten die door de PVV-fractie onder vuur werden genomen. Hij schreef als prominent PvdA-lid mee aan het verkiezingsprogramma en vergeleek Geert Wilders met Mussolini. Een half jaar na zijn rumoerige benoeming geeft hij aan de thee in zijn woonplaats Nijmegen voor het eerst commentaar.


En, is de rechtsstaat in gevaar?

'In gevaar is nog te groot. Dat zou ik zeggen als rechters hun werk niet naar behoren kunnen doen. Of als politiek en bestuur zich niets aan wetten gelegen zouden laten liggen. Dat is niet zo, maar de rechtsstaat moet wel oppassen. Er zijn grote veranderingen gaande. De minimum-straffen bij recidive, maar ook het verbod op taakstraffen bij zedendelicten, de opheffing van verjaring bij zware misdrijven, herziening ten nadele: iemand is vrijgesproken en kan daarna alsnog worden veroordeeld.'


Waarom zijn die veranderingen zo erg?

'Er wordt gebroken met lange tradities; daar worden juristen zenuwachtig van. Toen de minimumstraffen in 1813 werden afgeschaft, voelde dat als een grote stap voorwaarts. Je moet de rechter vertrouwen. Die verjaring is ook al heel oud. Om nu nog iemand te veroordelen wegens een moord die in 1950 heeft plaatsgevonden, of wegens een verkrachting door een priester - probeer dat maar eens te bewijzen. Dat wil niet zeggen dat elk van die veranderingen onwerkbaar zou zijn. Als de politiek dat zo wil, dan heb je je als rechter aan te passen.'


En de verontwaardiging over de verhoging van de griffierechten?

'Ik begrijp goed dat juristen daarover piepen. Als mensen van de rechter worden afgehouden, kun je wel spreken van gevaar voor de rechtsstaat. Dit voorstel is heel ingrijpend, omdat gewone mensen - huurders, middenstanders, werknemers - hun gelijk niet meer kunnen halen. Het gaat er alleen om die 240 miljoen bezuinigingen bij elkaar te harken. Het enige inhoudelijke argument, dat burgers wel eens wat minder mogen procederen, speelt nauwelijks een rol.'


Hoe ernstig is de invoering van minimumstraffen?

'Rechters moeten een algemene regel op een bijzonder geval toepassen. Als politici alle bijzonderheden in wetten willen verwerken, worden die volstrekt onwerkbaar. Politici hebben te weinig oog voor het feit dat rechters rekening moeten kunnen houden met strafverlichtende omstandigheden.'


Is het niet terecht dat een verkrachter die zich tot twee keer toe aan iemand vergrijpt een minimumstraf krijgt?

'Het is een afgezaagd voorbeeld, maar als je wordt vervolgd wegens verkrachting en die bestaat uit het opdringen van een tongzoen, dan is het vervelend als daar een onherroepelijke straf op staat. Dat weet meneer Opstelten ook, dus die heeft meteen gezegd dat de minimum-straf dan niet geldt omdat daarvoor de integriteit van het lichaam moet zijn geschonden. Dat is bij een tongzoen niet zo.


'Maar ik ken ook een zaak met een opgedrongen tongzoen door wel zo'n weerzinwekkende snuiter, bij een klein kind. Daarvan begreep ik dat die man toch is vervolgd voor verkrachting. Het laat zien dat de rechter soms behoefte heeft aan enige bewegingsvrijheid.'


Politici vinden kennelijk dat rechter nu een te grote vrijheid hebben.

'Als politici minimumstraffen willen, kan ik niet anders dan mijn hoofd buigen. Met minimumstraffen is de rechtsstaat niet verloren. Maar dan mogen ze wel eens uitleggen waarom dit nodig is. Ik hoor alleen maar het argument dat rechters te laag straffen, terwijl ze, zeker bij ernstige misdaden, juist hoger zijn gaan straffen. De misdaad neemt af. Er komen minder zaken bij de rechter, ook bij de officier en de politie. In 2005 werden er nog 28 duizend gevangenisstraffen uitgedeeld, in 2010 waren dat er nog maar 20 duizend'


Dus stevig erop timmeren helpt.

(lachend) 'Ja, daar heb ik geen weerwoord op, namens soft Nederland. Al geloof ik niet dat die minimum-straffen zullen helpen om misdaad te voorkomen. Dat argument wordt ook niet veel gebruikt. De meeste mensen denken: het is verdiend. Als ze dat vinden, oké.'


Die behoefte in de samenleving drukken politici uit. Ze reageren op de verontwaardiging over de lage straffen die criminelen krijgen.

'Natuurlijk moeten politici voortbouwen op wat ze doorkrijgen vanuit de bevolking. Maar ik weet niet zeker of mensen nu verontwaardigder zijn dan vroeger. Ze geven nu onmiddellijk, bijvoorbeeld via internet, uiting aan hun verontwaardiging. Vroeger kwamen die rechtstreekse emoties terecht aan de borreltafel, of in de krant, maar dan moesten ze wel eerst langs een zeer bezonken redacteur. Voordat de stem van het volk doordrong tot politici... Nu lezen politici het direct als mensen verontwaardigd zijn.


'Het recht is ervoor om die verontwaardiging af te dempen: vergelijken met andere gevallen, met het verleden. Eerst even nadenken. Dat doen politici ook tot op zekere hoogte: met die minimumstraffen bedenken ze er dan bij dat er wel schending van de lichamelijke integriteit moet zijn. Maar voor dat 'bij nader inzien' is tegenwoordig weinig ruimte.'


Zit de PVV dichter bij die verontwaardiging dan de andere partijen?

'De PVV is een extreem van iets dat breder leeft in de politiek en bij de bevolking. We moeten leren weer eens een beetje na te denken.'


Politici handelen te ondoordacht?

'Ze denken wel na, maar meer in de zin van het dichttimmeren van besluiten. Er wordt wel slim geredeneerd, maar het is boerenslimheid, geen wijsheid. Zo'n boerkaverbod... dat komt voort uit de emotie van een bepaalde hoek in de samenleving. Daar gaan politici mee aan de slag; ze maken een wet. Het zou kunnen dat de vrijheid van godsdienst door die wet in gevaar komt, maar die wezenlijke discussie gaan politici uit de weg door ook het dragen van integraalhelmen en bivakmutsen te verbieden. Ondertussen is het de vraag of de politie de wet op die manier gaat toepassen; of ook helmen en bivakmutsen worden bestraft.


'Politici letten er alleen op dat een maatregel net past, door net de goede argumenten te noemen, waardoor het mag. Of het nu gaat over het uitzetten van mensen uit Nederland, of Mauro, over illegalen die geen stage mogen lopen. Daar beroept de minister zich soms ook op piezelregeltjes, zonder te kijken of er sprake is van excessieve hardheid tegenover die mensen.'


Juist bij immigratie is de wens van de bevolking behoorlijk sterk. Een groot deel beschouwt immigratie en integratie als een groot probleem.

'Ik weet nooit helemaal zeker of dat zo is. Diezelfde bevolking loopt te hoop over Mauro of mensen in hun eigen gemeente. Dan krijgen die vluchtelingen een gezicht. Daar zou de rechter zijn werk moeten doen. Hij kan een algemene wet in bijzondere gevallen toepassen en rekening houden met verzachtende omstandigheden.


'In het vreemdelingenrecht heeft de rechter die ruimte niet, omdat die verzachtende omstandigheden helemaal naar het bestuur zijn toe getrokken. Daardoor heeft minister Leers nu een probleem met zo iemand als Mauro. Als de rechter wat ruimte zou hebben gehad om zijn beslissing te nemen, dan had Leers aanzienlijk minder problemen gehad.'


Met de PVV in het centrum van de macht zal de rechter die ruimte niet snel krijgen. Die partij zet vraagtekens bij benoemingen bij de Hoge Raad, waaronder die van u.

'De benoemingen. Het kon niet uitblijven. Ik hoop dat de benoemingen niet gepolitiseerd worden.'


Dat is toch al zo? De Tweede Kamer heeft de benoeming van Diederik Aben in de Hoge Raad tegengehouden omdat hij commentaar had gehad op de wraking tijdens het Wilders-proces. De PVV wilde uw eigen benoeming tegenhouden omdat u links bent en Wilders met Mussolini had vergeleken.

'Ik geloof dat het wel meevalt. Ik ben bij een bijeenkomst geweest met drie politici uit de benoemingscommissie. Helder van de PVV, Çörüz van het CDA, Recourt van de PvdA. Mijn indruk was dat zij ook vonden: laten we hopen dat het er voortaan iets minder heftig aan toe gaat dan de afgelopen twee keer. Dat vond ik een goed signaal.'


Zo'n signaal is gratis. Toen het erom ging, bij de benoemingen, was te zien wat die politici echt vonden.

'Het waren natuurlijk ook gekke gevallen. Ik heb krachtige dingen gezegd. Het raakte erg aan de PVV. Begrijpelijk dat ze van zich lieten horen. Maar ook terecht dat ze niet wonnen.'


Zolang er alleen maar wat rumoer is, is er toch niets aan de hand?

'Waar we zo extreem benauwd voor zijn, is dat Kamerleden op een gegeven moment door de politisering niet meer primair letten op de kwaliteit van de rechtspraak. Het overgrote deel van het werk van leden van de Hoge Raad is heel technisch juridisch kijken. Soms is het twijfelachtig hoe je die wet moet uitleggen. Daar zijn wij voor. Dat heeft niets met politiek te maken. Stel nu dat de Kamer zegt: wij verwerpen de lijst met kandidaten die de Hoge Raad aanlevert, maar we willen iemand met de kleur van die of die politieke partij... Ik heb niet de indruk dat ze dat doen hoor, die van de PVV ook niet.'


Dus waarom zou de Kamer dan niet wat kritische vragen mogen stellen? En is een fatsoenlijke vraag dan niet: u bent lid van de PvdA, heeft het partijprogramma geschreven, hoe dacht u dat te doen in uw nieuwe baan?

'Zeker. Ik ben ook serieus bevraagd over een aantal onderwerpen, maar dat blijft geheim. Eén uitzondering dan: bijvoorbeeld hoe ik met de media zou omgaan. Begrijpelijk. Helemaal niks mis mee. Ik begrijp heel goed dat de Tweede Kamer een echte say wil hebben. Dat neemt niet weg dat wij de kwaliteit willen bewaken.'


Waarom zouden aankomende raadsheren van de Hoge Raad niet in het openbaar over hun ingewanden bevraagd kunnen worden? Kwestie van zelfvertrouwen.

'Daar zeg je zoiets. Ik word daar niet erg vrolijk van. Als het over personen gaat, vind ik het mooi om achter gesloten deuren te spreken. Ik heb deernis met de rechters die na mij daar komen te zitten. Straks wordt zo'n rechter gevraagd hoeveel vriendinnen hij had in zijn jeugd, welke casino's hij heeft bezocht omdat daar foto's van op internet staan of wordt hem voor de voeten geworpen wat er op Facebook over hem staat. Dat kan eenvoudige rechters afschrikken. Je moet er maar tegen kunnen.'


Meer openbaarheid betekent niet automatisch meer van dat soort gegraaf in het verleden.

'Dat is inderdaad weerlegbaar. Het zou kunnen dat politici dat heel keurig doen. Maar dat ik daar zorgen over heb, kan ik niet ontkennen. Als je ziet hoe dat in de Verenigde Staten gaat... Daar worden heel goede mensen soms afgewezen, met puur gezochte argumenten, omdat zo iemand om politieke redenen niet bevalt.'


U vertrouwt het de Nederlandse politici niet toe.

'Ik vertrouw het elke individuele politicus toe, maar niet als ze in debat zijn met elkaar. Dan kunnen politici tegen elkaar gaan opbieden.'


We hebben openbare rechtspraak, openbaar bestuur - wat ligt meer voor de hand dan een openbaar verhoor van een kandidaat-rechter?

'Ik kan niet ontkennen dat er argumenten voor zijn. Ik begrijp heel goed dat er soms dingen naar boven komen die relevant zijn. Maar ik heb er huiver voor.'


Al met al, is de rechtsstaat in gevaar vanwege de politisering van benoemingen?

'Nee, ik geloof niet dat we daaraan toe zijn.'


En de hamvraag: in welk land zou u het liefst berecht worden?

'In Nederland. Omdat de rechters hier niet corrupt zijn. Daar zijn we ontzettend mee gezegend.'


CV

1955

geboren in Veghel, op 14 augustus


1973 - 1986

studie rechten en criminologie


2006

schrijft mee aan verkiezingsprogramma PvdA


1995 - 2011

hoogleraar strafrecht, Nijmegen


September 2011 - heden

raadsheer in de strafkamer van de Hoge Raad


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden