'We moeten het zelf doen'

De verkiezingen afgelopen weekend zijn een stap op weg naar de vorming van een staat. Die hebben de Libiërs niet. Dus gaan ze zelf straten vegen en het ziekenhuis opknappen.

TRIPOLI - Revolutie in Libië! Het speelt zich af op een late zaterdagmiddag, in de achtertuin van het vroegere koninklijk paleis in Tripoli, tegenwoordig in gebruik als museum. Van geweld is geen sprake, wel van frisdrank, biscuit en hartige hapjes.


Ongeveer vijftig jonge mannen en vrouwen doen eraan mee. Allen behoren tot Cleaning Revolution, een groep vrijwilligers die het op zich genomen heeft het land schoon te maken. Vandaag zouden ze de paleistuin onder handen nemen.


Maar opgeruimd wordt er niet. In plaats daarvan is er een surprise party: de jongeren hebben tien zaterdagen achtereen een plek in de stad schoongemaakt. Vandaar een bescheiden feestje. Na afloop blijft er nog geen servet slingeren.


Cleaning Revolution was een idee van de 19-jarige studente Khadija Ali en een vriendin. Facebook fungeerde als zwaan-kleef-aan en inmiddels telt de kerngroep tientallen jongens en meiden in Tripoli en Benghazi. Met bijeengesprokkelde donaties worden weldra twee vaste krachten aangesteld, voor de coördinatie.


'Wat nu in Libië gebeurt, bepaalt onze toekomst', zegt Khadija vol jeugdige bevlogenheid. 'Het is aan ons. We kunnen niet Kadhafi de schuld geven, niet de regering. We moeten het zelf doen.'


Die woorden hangen overal in Libië in de lucht: we moeten het zelf doen. Om te beginnen was het verjagen van de dictator, veel meer dan in Egypte en Tunesië, een zaak van de bevolking (met wat hulp van de vrienden van de NAVO). Verder is daar dat merkwaardige Libische fenomeen: de staat zonder staat. De dictator creëerde zijn 'Jamahiriya' - het volk regeerde direct.


Grillig verdeel-en-heers

In werkelijkheid was het een eenmansregime waarin de leider het land bestuurde met een grillig verdeel-en-heers. Het staatsapparaat hield hij gekortwiekt. Alleen de oliesector werd professioneel gerund.


Dus zonder Kadhafi zagen de Libiërs zich voor een opgave gesteld: ze moesten zich zelf zien te redden. De Nationale Overgangsraad (NTC) ontbrak en ontbreekt het aan gezag en daadkracht. De verkiezingen voor een nationale assemblee afgelopen weekeinde waren een stap in een moeizaam proces van staatsvorming.


Opmerkelijk is het zelforganiserend vermogen van de Libische samenleving. Dat constateerde de Volkskrant bij bezoeken aan het land, tijdens de volksopstand zowel als daarna. Burgers nemen klussen ter hand die de staat niet langer doet - of misschien wel nooit heeft gedaan.


Ngo's schieten als olifantsgras uit de grond; niet zelden leveren ze beter werk dan de overheid. Hongerig naar kennis zijn de vele deelnemers aan cursussen waarvan de thema's kunnen worden samengevat met 'goed burgerschap'. Internationale organisaties, de VN, de Europese Unie en ambassades bieden de leerstof aan.


Vooral de jeugd laat zich niet onbetuigd. Studenten gaven de universiteit een schilder- en opknapbeurt. De jongerengroep H2O geeft les in democratie. Scouting Libië beleeft een wedergeboorte, met goede doelen en al. Psychiatrisch ziekenhuis Gergaresh is door de staf omgetoverd van een bedompte gevangenis in een zonnig tehuis. Burgers gingen het verkeer regelen.


Ook andere buitenlanders valt het op. Een westerse diplomaat in Tripoli heeft het over 'de verbazingwekkende kracht van de civil society'. Jan Machiel Otto, hoogleraar recht in Leiden, was 'onder de indruk van de kwaliteit' van alle mensen die hij sprak tijdens zijn onderzoek dit voorjaar naar het Libisch rechtssysteem. 'Duizenden verstandige mensen zijn bezig de samenleving van na Kadhafi vorm te geven.' En europarlementariër Ana Gomes wees in een rapport op 'de opvallende organisatiecapaciteit van de Libische maatschappij'.


Dat begon al met de gewapende opstand zelf. Die was - heel amateuristisch - het werk van gewone jongens en mannen. De milities die daaruit ontstonden, bestaan nog altijd. Op z'n slechtst is dat het begin van een nieuwe burgeroorlog, maar veel eerder betreft het handhaving van de openbare orde door burgerwachten, zolang de regering haar zaakjes niet op orde heeft.


Dat laatste is inderdaad nog niet echt het geval. De overgangsregering ontbeert gezag. De nieuwe regering, die binnenkort wordt aangewezen door de zojuist gekozen assemblee, kan met haar kiezersmandaat een steviger positie krijgen.


Maar dan nog geldt dat de overheid uitermate zwak is. Klachten over de bestuurlijke janboel zijn in Tripoli volop te vernemen. Veel wordt op het laagste niveau geïmproviseerd, zo blijkt uit gesprekken met lokale bestuurders in Misrata, Tripoli en Zintan.


Onemanshow


'We moesten vanaf nul beginnen. Libië was een onemanshow', zegt Ramadan Benruwin, lid van de lokale raad in Misrata. 'En veel geld uit Tripoli krijgen we niet.'


'Nog steeds gaan alle belastingen naar de centrale staat, wij krijgen niets', zegt Hisham Krekshi, lid van de lokale raad in de hoofdstad. Hij lacht: 'We hebben alleen budget voor running the show, niet voor running the city.' De raadsleden werken allemaal onbetaald.


Uiteindelijk, zegt Krekshi, nemen de ministeries alle beslissingen én ze doen het uitvoerende werk. Zelfs het ophalen van huisvuil gebeurt door het ministerie van Openbare Werken.


Ministeries? Dus toch? Jawel, de ministeries werken nu al beter dan onder Kadhafi, doordat degenen op hoge posten zijn vervangen, vaak door mensen die wél willen aanpakken. Maar het blijft behelpen.


'Eigenlijk zijn we als lokale raad meer een lobbygroep', zegt Krekshi. 'De burgers komen bij ons met hun klachten en dan gaan wij het ministerie aansporen er iets aan te doen.' Benruwin in Misrata, geconfronteerd met deze kernachtige taakomschrijving, glimlacht: 'Ja, zo gaat het hier ook.'


Het is een voorspel van wat Libië nog te wachten staat - een debat over de verdeling van bevoegdheden tussen de regering in Tripoli en de lokale overheden. Ofwel de keus tussen 'federalisme' en 'centralisme'.


In de internationale pers doemt vaak het beeld op van een Libië dat op punt van uiteenvallen staat, van regio's die niets liever willen dan zich afscheiden van Tripoli. Met de werkelijkheid heeft dat weinig van doen.


Zintan en Misrata waren tijdens de opstand de eigenzinnigste van de Libische steden. Nergens is het besef van zelfstandigheid zo groot als hier. De havenstad Misrata doorstond maanden van belegering. De Misrata-brigade staat bekend als de heldhaftigste van Libië en de stad wordt vaak omschreven als een stadstaat. De roemruchte Zintan-brigade leidde vanuit de Nafusa-bergen de opmars van de rebellen naar Tripoli. Als érgens in Libië zou kunnen gelden dat men zich weinig aantrekt van Tripoli, dan wel in Zintan en Misrata.


Maar autonomie? Geen sprake van. 'We willen Libië niet opdelen. We houden niet van federalisme', zegt Mohamed Maaloul, lokaal raadslid in Zintan. 'We zijn één land', bevestigt collega Benruwin in Misrata. 'We hebben een centrale regering nodig. Er moet iets komen tussen centralisme en federalisme in.'


Daarmee vat Benruwin samen wat bijna iedereen in Libië zegt: een ruime mate van decentralisatie is gewenst, maar een krachtige regering in Tripoli ook. Zelfs in het oostelijke Benghazi bestaat niet veel animo voor autonomie of federalisme, zo constateerde onze verslaggever Remco Andersen vorige week. De meeste mensen waren blij zondag een stem te kunnen uitbrengen voor de nationale assemblee.


Ook die verkiezingen waren een toonbeeld van burgerzin, een enkel incident daargelaten. In een welhaast lief politiek klimaat zagen tientallen partijen het daglicht. Groepen jongeren, vrouwen en anderen spanden zich in om van de kiezersregistratie een succes te maken - wat lukte. Ook de opkomst was met 65 procent naar behoren. De uitslag, met een hoge score voor gematigde partijen, bevestigt het beeld van verantwoordelijkheidsbesef dat de Libiërs begint aan te kleven. Voor hen geen politieke avonturen meer.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden