Opinie

We moeten de Turken niet onnodig bekritiseren

Een eeuw lang heeft het Westen zijn mond gehouden over de Armeense kwestie, en nu ineens vinden allerlei Europese parlementen het tijd om van genocide te spreken. Dat kan alleen maar tot onnodige misverstanden leiden.

Turkse nationalisten protesteren bij het Duitse consulaat in Istanbul nadat het Duitse parlement de Armeense genocide heeft erkend.Beeld afp

De vluchtelingendeal van de EU met Turkije staat onder een spervuur van kritiek. Rechtsfilosoof Afshin Ellian spreekt op Elsvier.nl van een zelfmoordpact met een tiran. Uit protest tegen het dictatoriale gedrag van president Erdogan heeft de turkoloog Erik-Jan Zürcher een in 2005 aan hem toegekende medaille naar Ankara teruggestuurd. Hij vindt dat het Turkije onder het huidige bewind geen EU-lid mag worden.

Veel commentatoren vinden het moreel onaanvaardbaar dat Erdogan optreedt als poortwachter van de EU, en menen dat Europa zich laat chanteren. Die stemming heerst ook op de sociale media, waar de afkeer van de 'nieuwe sultan' in Ankara en de dhimmies in Brussel hand in hand gaan. Alleen bewindslieden denken er anders over; zij zien de deal vanwege de ingeperkte vluchtelingenstroom als effectief.

Zelf denk ik dat de EU weinig anders kon en dat we ons blindstaren op Erdogan, inderdaad een onprettig heerschap die het succes naar het hoofd is gestegen. Dat het akkoord meteen al werking lijkt te vertonen, zegt nog niet veel, maar laat wel zien dat de Turken niet bij voorbaat van plan zijn de deal met de EU te torpederen. Waarom zou Erdogan ook? Hij zou zich een machtsmiddel uit handen laten slaan dat hij net heeft verworven.

Zowel Turkije als de EU hebben er belang bij om controle op de vluchtelingenstroom te krijgen. De regering in Ankara, die te maken heeft met meer dan twee miljoen Syrische vluchtelingen op eigen gebied, kan het zich niet permitteren om hiermee spelletjes te spelen. Als de Turken visumvrij de EU mogen binnenkomen, kan dat ook weer worden ingetrokken. Bedenk ook dat tot in de jaren negentig elke Turk die naar het buitenland wilde reizen honderd dollar aan de eigen overheid moest betalen. In die tijd trad de seculiere Turkse regering als poortwachter op voor de eigen burgers.

Contraproductief

Over de details van de deal kun je twisten, maar met de geopolitieke logica is weinig mis. In het verleden kon de EU de eigen buitengrenzen ook niet bewaken, maar liet zij dat over aan dictators als Kadhafi, die een heel wat bedenkelijker reputatie hadden dan Erdogan - die ook NAVO-partner is. Tijdens de Koude Oorlog vervulde het IJzeren Gordijn die rol, inclusief het schietbevel van Oost-Duitse Volkspolizisten.

Van alle moslimlanden is Turkije nog steeds het meest op het Westen gericht en het is belangrijk dat dit zo blijft. Dan is het contraproductief om de Turken nu extra te bekritiseren. Een eeuw lang heeft het Westen zijn mond gehouden over de Armeense kwestie, en nu ineens vinden allerlei Europese parlementen het tijd om van genocide te spreken. Dat wroeten in andermans verleden kan alleen tot nieuwe onderlinge misverstanden leiden.

Weliswaar worden de onderhandelingen met de Turken over EU-toetreding heropend, maar het is onwaarschijnlijk dat het tot een volwaardig lidmaatschap komt. Dat gaat niet met Erdogan, die zich dan ondergeschikt moet maken aan een in zijn ogen christelijke club met pakweg dertig lidstaten.

Ik zou denken dat de deal met Turkije juist de buitengrenzen van de EU vastlegt, en dat we hierin de contouren zien van het geprivilegieerde partnerschap dat Angela Merkel al jaren geleden heeft voorgesteld. Wie daarin een knieval voor de nieuwe sultan ziet, begrijpt niet dat Turkije al meer dan negentig jaar geen sultan meer heeft en dat de laatste sultans zielige, van de Europese mogendheden afhankelijke figuren waren.

Sluwe strateeg

Het echte probleem is niet dat de EU-leiders van die machteloze prutsers zijn, maar dat Erdogan zo'n autoritair dwaallicht is geworden. In 2009, bij het aantreden van Barack Obama, was hij nog de favoriet van het Westen, maar sindsdien heeft hij misslag op misslag gestapeld. Hij vergaloppeerde zich met het sturen van een 'vredesvloot' naar Gaza, mikte in Syrië op het vertrek van Bashar al-Assad - na eerst samen met hem de grenzen te hebben geopend, zegde in eigen land het seculiere deel van de natie de wacht aan, en begon een oorlog tegen de Koerden nadat verkiezingen hem niet de gehoopte meerderheid verschaften.

Alsof al die taxatiefouten niet genoeg waren, liet hij net buiten Turks luchtruim een Russisch gevechtsvliegtuig neerschieten, wat hem in conflict bracht met Vladimir Poetin. Dat maakt de Turkse president bepaald niet tot de sluwe strateeg waarvoor velen hem houden. De enige fout die Erdogan niet heeft gemaakt, is het moedwillig overschrijden van internationale grenzen. Daarin verschilt hij van Poetin, die dat in Georgië en op de Krim wel heeft gedaan en met zijn aspiraties voor Europa een veel gevaarlijker opponent is.

Erdogan en Poetin hebben in politieke stijl veel gemeen. Maar we moeten de 'nieuwe sultan' in Ankara - voorheen zaten ze in Istanbul - niet sterker voorstellen dan hij is. Daarbij noopt de rivaliteit met Rusland de Turken weer tot een meer prowesterse koers. Pas wanneer Erdogan alle afspraken in de uitvoering van de vluchtelingendeal met voeten treedt, moet die van tafel. Niet eerder.

Dirk-Jan van Baar is historicus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden