Opinie

'We moeten af van de verslaving aan fossiele grondstoffen'

Nederland moet afkicken van fossiele energiebronnen en schone energie een eerlijke kans geven, schrijft Liesbeth van Tongeren.

Actievoerders van Schokkend Groningen protesteren op een gaswinningslocatie van de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) bij het dorp 't Zandt bezet. Beeld anp

Eind 20ste eeuw gebruikte een Amerikaanse promovendus het begrip 'fossil lock-in' voor het eerst. Minister Kamp van Economische Zaken zit er middenin, in de Nederlandse gas 'lock-in'.

Een 'fossil lock-in' is: het muurvast zitten aan fossiele energie. Over klimaatmodellen en bandbreedtes verschillen wetenschappers van mening, maar niet over de noodzaak af te stappen van fossiele brandstoffen - ook al omdat de makkelijke bronnen leegraken. Er zijn voldoende moderne technieken om de samenleving energie-efficiënter te maken en meer schone energie op te wekken. Toch schiet het niet op. Dat komt volgens onze promovendus, en inmiddels ook volgens IMF en IEA (International Energy Agency), omdat onze westerse industriële economieën zijn vastgeklonken aan fossiele brandstof.

Zichzelf in stand houden
Een 'lock-in' vanwege eerdere investeringen, gewenning aan de inkomsten en de enorme omvang van de energie-infrastructuur. Gas- en oliebedrijven horen tot de grootste ter wereld en er werken miljoenen mensen. De indirecte fossiele werkgelegenheid is nog veel groter. Zo'n sector heeft de neiging zichzelf in stand te houden. Klimaatverandering of niet.

Nadat in 1959 bij Slochteren het gas ontdekt was hebben we in Nederland bedrijven aangetrokken die dat gas goed konden gebruiken. Een strategie die veel welvaart heeft gebracht. We hebben het hele land aangesloten op een gasnetwerk. Gezinnen zijn onder andere met gratis gasfornuizen overgehaald gas te gaan gebruiken.

Het netwerk van de Gasunie heeft 15.500 kilometer aan pijpleiding, veel compressor- en exportstations en is heel veel waard. Mede omdat hier zo veel infrastructuur en gaskennis was, besloot de regering in 2005 dat Nederland het Europese handelscentrum voor gas moest worden, de 'gasrotondestrategie'. Tot dit jaar heeft staatsbedrijf Gasunie al 8,2 miljard geïnvesteerd in deze gasrotonde.

Rekenkamer
Interessant is dat de Rekenkamer geen enkel spoor van een bewuste afweging van voor- en nadelen door de regering kon vinden bij het gasrotondebesluit. Er is niet getoetst of deze investering aantoonbaar bijdraagt aan een schone, betrouwbare en betaalbare energievoorziening voor Nederland. Dat de infrastructuur op Nederlandse bodem ligt, betekent niet dat Nederlanders dat gas kunnen gebruiken. Het aangevoerde gas wordt hier opgeslagen en is bestemd voor buitenlandse afnemers, aldus de Rekenkamer in 2012. Dat is gas 'lock-in': het is zo vanzelfsprekend verder te borduren op eerdere investeringen dat er niet over nagedacht wordt.

Minister Henk Kamp van Economische Zaken bezoekt het aardbevingsgebied in Groningen. De aardbeving had een kracht van 3,0 op de schaal van Richter. Het epicentrum was in Garrelsweer in de gemeente Loppersum, op 3 kilometer diepte. Beeld anp
 
Een 'fossil lock-in' is: het muurvast zitten aan fossiele energie. Over klimaatmodellen en bandbreedtes verschillen wetenschappers van mening, maar niet over de noodzaak af te stappen van fossiele brandstoffen - ook al omdat de makkelijke bronnen leegraken.

De 'lock-in' zie je ook bij aluminiumsmelter Aldel in Delfzijl - een energiegrootverbruiker die nu failliet is. Groningers willen dat Kamp de gaskraan flink dichtdraait zodat het risico op bevingen vermindert. Tegelijk willen ondernemers in Groningen veel gesubsidieerd aardgas om goedkope stroom mee op te wekken zodat Aldel gered kan worden. Als Kamp niet zo diplomatiek was zou hij zeggen: 'Wat wil je nou Groningen, goedkoop gas of minder gevaar?'

Een element binnen fossiele 'lock-in' is uitstelgedrag. Vanaf 2009, toen de NAM en het Rijk wisten dat de aardbevingsrisico's groter waren dan aan de Groningers was verteld, werd er jarenlang getreuzeld. Was de gaswinning toen getemperd, dan lag het bevingsrisico nu lager. Maar ja, de inkomsten van het Rijk waren dan ook navenant lager geweest.

Een ander element van de 'lock-in' is de drang snel andere fossiele grondstoffen te vinden. Dat verklaart Kamps stap naar schaliegaswinning.

Troostpakket
Een derde element van 'lock-in' is dat de leefomgeving en veiligheid van bewoners ondergeschikt worden aan de fossiele winning en de inkomsten. Voor Groningen is een 'troostpakket' samengesteld: schade wordt betaald en huizen en dijken verstevigd, maar het gaswinningstempo wordt nauwelijks verminderd.

En we gaan door met de fossiele infrastructuur. Nieuwe huizen worden nog steeds op het gasnet aangesloten. Het kan ook anders. Vorige week draaide Denemarken op bijna 100 procent windstroom, in de weken daarvoor flikte Duitsland hetzelfde met een combinatie van zon en wind. Deze landen doen gratis R&D voor Nederland, dus laten we daar gebruik van maken en uit de 'fossil lock-in' breken. Dat betekent groene industriepolitiek voeren, schone energie een eerlijk speelveld bieden en lokale initiatieven aanmoedigen. 'Ja, maar windmolens kosten erg veel geld', hoor je een enkele columnist zoals Martin Sommer nog wel eens verzuchten. Een windmolen is inderdaad niet gratis maar wordt wel elk jaar betaalbaarder.

De regering kan de fossiele economie nog een tijdje in leven houden met belastinggeld, of stappen zetten naar de economie van de toekomst. In het laatste geval krijgt de bevolking banen en de Groningse bodem rust.

Liesbeth van Tongeren is Tweede Kamerlid voor GroenLinks.

 
En we gaan door met de fossiele infrastructuur. Nieuwe huizen worden nog steeds op het gasnet aangesloten. Het kan ook anders.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden