De kredietcrisis had een les moeten zijn.

AnalyseDe kredietcrisis

We maken dezelfde fouten als in de kredietcrisis

De kredietcrisis had een les moeten zijn. Beeld Sjoerd van Leeuwen

De kredietcrisis had een les moeten zijn. Maar opnieuw vallen overheden en centrale banken terug op het medicijn van geldinjecties. Een middel dat uiteindelijk erger is dan de kwaal.

‘De financiële crisis is geen reden de belasting te verhogen. Dat zou de economische groei ondermijnen’, riep president George W. Bush in 2008 na de ineenstorting van het financiële systeem. ‘Gaat u maar rustig slapen’, zei premier Colijn op het hoogtepunt van de Grote Depressie in 1936. 

Politici zijn net vaders die kinderen toespreken als ze spoken op het behang zien: ‘Wees niet bang.’ Alleen zijn crises geen spoken. Ze zijn echt. En als beleidsmakers ermee worden geconfronteerd, draaien ze om als een blad aan een boom. Ze zetten een ernstig, zo niet asgrauw gezicht op en voorspellen plotseling louter bloed, zweet en tranen. Dan wordt het nooit meer zoals het geweest is, zoals Den Uyl zei bij de oliecrisis van 1973. 

Rutte voorspelde in zijn televisierede dat het voor ‘heel veel bedrijven, groot en klein, een extreem moeilijke periode wordt, heel veel ondernemers staan met de rug tegen de muur’, terwijl hij drie dagen eerder nog had geconstateerd dat ‘de economie best een stootje kan hebben’. ‘Ik doe geen whatever it takes 2.0’, zei Christine Lagarde, de nieuwe baas van de Europese Centrale Bank (ECB), vorige week nog, refererend aan een uitspraak van haar voorganger Draghi, toen die het eurosysteem moest redden. Maar woensdagnacht zei ze dat de ECB ‘alles uit de kast’ zou halen om het systeem overeind te houden.

Even kwetsbaar

Na een van de langstlopende perioden van continue groei is er een kanjer van een crisis. Voor de tweede keer ontwaakt iedereen uit de neoliberale droom. Het verschil met de vorige, van twaalf jaar geleden, is dat deze niet door het financiële systeem zelf is veroorzaakt. Tegelijkertijd is duidelijk dat het financiële systeem nog even kwetsbaar is als in 2008 en 2009. Opnieuw dreigen faillissementen en ontslagen te leiden tot een vertrouwenscrisis in het financiële systeem. En daarbij valt iedereen weer terug op het recept van twaalf jaar geleden, waarmee men in slaap is gesust. De rentes zijn door de centrale banken naar nul gebracht. En ze gaan weer biljoenen in de markt pompen. Een middel dat uiteindelijk erger is dan de kwaal, omdat het tot zeepbellen leidt op de aandelen- en vastgoedmarkt. 

Hoewel het oppompen van geld nog niet heeft geleid tot hyperinflatie, zoals velen vreesden, zal het toch een keer fout lopen. Lex Hoogduin, hoogleraar economie in Groningen en tijdens de crisis directeur van De Nederlandsche Bank, verwijst naar de wet van Dornbusch, vernoemd naar de Duitse econoom Rudi Dornbusch: ‘Het duurt veel langer dan je denkt voordat een crisis losbarst, maar als die komt, escaleert die veel sneller dan je je kunt voorstellen.’

Een structurele oplossing zou zijn om het systeem zelf aan te pakken. Maar de enige structurele aanpassing na de vorige crisis was het aanscherpen van de regels voor de banken, die tot zondebokken waren uitgeroepen. Het neoliberale systeem van laisser faire werd niet veranderd. Zelfverrijking bleef schering en inslag, zij het dat die nu werd verplaatst naar private equity- en hedgefondsen, die gewoon verdergingen met de wildwestactiviteiten waarmee banken moesten stoppen. Bedrijven die niet bij banken terechtkonden, plaatsten hun leningen rechtstreeks bij grote beleggers, zoals pensioenfondsen. De schuldopeenhoping zette door. De door Thomas Piketty aan de kaak gestelde ongelijkheid werd nog extremer.

In maart 2009 kropen de wereldleiders van de G20 onder leiding van Barack Obama in Londen bij elkaar voor een gezamenlijke aanpak. Het leek de nieuwe dageraad van samenwerking tussen de oude industriële economieën en de nieuwe opkomende van China, Rusland, Brazilië en India. 

Wouter Bos, destijds minister van Financiën, zag het voor zijn eigen ogen gebeuren. ‘Ik heb het altijd tragisch gevonden hoe het tij keerde. Het ene moment, tijdens het hoogtepunt van de crisis, kon opeens alles besproken worden, maatregelen als multilateraal bankentoezicht, strengere regulering op kapitaalverkeer, andere beloningssystemen. Alsof je bij de G20 eigenlijk bij een wereldregering aan tafel zat’, zegt Bos. ‘En nog geen zes maanden later, toen de heftigste crisis voorbij was en banken zo gesteund waren dat ze dachten dat ze het zelf wel afkonden, kwam de oude arrogantie al weer terug in het systeem en verdween die spectaculaire agenda van tafel.’ 

Tijdens een crisis is het mogelijk om echt door te pakken, benadrukt Bos. ‘En dat is op een aantal punten echt onvoldoende gebeurd.’

Publieke hart

Filosoof en jurist Marc Schuilenburg, schrijver van het vorig jaar verschenen boek Hysterie: een cultuurdiagnose, wil de coronacrisis niet vergelijken met de kredietcrisis van ruim tien jaar geleden. ‘Er zijn vele essentiële verschillen, maar ik denk dat deze crisis veel duidelijker maakt dat vooral het publieke hart wordt geraakt: de zorg, het onderwijs en het openbare leven. In plaats van het financiële systeem te redden, zouden ze daar de pijlen op moeten richten.’ 

Maar die groepen moeten het doen met applaus. De biljoenen worden weer via de banken in het financiële systeem gestopt, waar de biljoenen van de vorige crisis nog in zitten. 

Het klopt niet dat de huidige crisis alleen de publieke sector raakt, zegt Bos. ‘Ga maar eens praten met de caféhouder die zijn zaak moet sluiten, of de reisagent.’ Maar ook de oud-minister van Financiën vindt dat de overheid zich nu niet primair moet richten op het – opnieuw – redden van het financiële systeem. ‘Banken zijn door de hele samenleving gesteund en kunnen nu de samenleving een dienst bewijzen door hun verhoogde buffers aan te spreken en even gas terug te nemen op rentebetalingen en terugbetaaltermijnen. Als we deze crisis oplossen door ondernemers leningen te laten afsluiten bij banken, die we vervolgens van overheidswege garanderen, lossen we het probleem van de verkeerde kant op. De ondernemer krijgt extra schuldenlast en de bank heeft altijd prijs.’

De wereld na corona

De coronacrisis confronteert ons met de pijnlijke waarheden van onze maatschappij. Welke lessen kunnen we leren?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden