'We konden niet om Wilders heen'

Interview..

DEN HAAG Nauwelijks was het rapport Polarisatie en radicalisering in Nederland woensdagavond naar de Tweede Kamer gestuurd, of de haatmails stroomden binnen, zegt Hans Moors, een van de onderzoekers. In het rapport wordt de PVV bestempeld als ‘nieuw rechts radicaal’.

Die term viel bij sympathisanten van Wilders totaal verkeerd. ‘Digitale knokploegen kwamen in beweging.’ Tegelijkertijd werd bij de wetenschappers verontrust geïnformeerd of zij – onder druk van het ministerie van Binnenlandse Zaken, dat hen de onderzoeksopdracht gaf – zijn gaan schuiven. ‘De verwarring is compleet’, reageert Jaap van Donselaar, extreem-rechtsdeskundige. ‘Maar we hebben niets afgezwakt. De termen extreem-rechts en rechts-radicaal zijn volkomen uitwisselbaar.’

Van Donselaar, die al jarenlang meewerkt aan de Monitor Racisme & Extremisme, legt uit dat in het kader van de monitor het gebruik van de term rechts-extremisme voor de hand ligt, zoals in een rapport over radicalisering het woord radicaal. Zelf gebruikt hij de termen voortdurend door elkaar. Van Donselaar: ‘Het nieuwe in de term ‘nieuw rechts-radicaal’ zit hem niet in de tijd, maar in de context van de extreem-rechtse traditie.’ Daarin past de PVV, die immers niet antisemitisch is, niet.

Van Donselaar, Moors en medeonderzoeker Bob de Graaff zien nu gebeuren waar zij, sinds de publicatie van de Volkskrant eind oktober, bang voor waren. Moors: ‘Dat de kwalificaties van de PVV van destijds naast het definitieve rapport worden gelegd en zal worden geconcludeerd dat wij zaken onder druk hebben gewijzigd. Dat is niet zo.’ Volgens de krant stond in het rapport dat de PVV een extreem-rechtse partij is die aanzet tot islamofobie en systeemhaat.

Systeemhaat, zeggen de onderzoekers, heeft nooit in de tekst gestaan. Ook niet in conceptteksten. In het eindrapport wordt wel gesteld dat Wilders ‘de witte woede’ aanwakkert, en dat de PVV zich verzet tegen politieke tegenstanders en de elite. Van Donselaar: ‘Systeemhaat is in besprekingen wel gevallen. Het had er best in kunnen staan.’ Moors: ‘In het rapport hebben we het niet gebruikt. Want dan hadden we die systeemhaat ook bij andere vormen van radicalisering moeten onderzoeken.’

De drie wetenschappers willen, in een gezamenlijk interview, beklemtonen dat ze door het ministerie niet onder druk zijn gezet. Maar dat er ‘frictie en spanningen’ zijn geweest willen ze niet verhelen. ‘Dat we de PVV hebben verdisconteerd in het onderzoek was beslist een onwelkome boodschap’, zegt Van Donselaar.

Problematisch vonden alle drie dat in de begeleidingscommissie alleen ambtenaren zaten en geen onafhankelijke wetenschappers. Ook ambtenaren van Binnenlandse Zaken bemoeiden zich met het onderzoek. Er was verdeeldheid over de prominente aandacht voor de PVV in het rapport. Sommigen wilden wel een beschouwing over die partij lezen. Anderen nadrukkelijk niet. De Graaff, Van Donselaar en Moors zeggen dat ze, in een stand van zaken over het jaar 2009, niet om de PVV heen konden. Van Donselaar: ‘Het is toch een verschijnsel, dat niemand kan ontgaan. Je kunt het dus niet weglaten. ‘Oh nee, watch us’, was de reactie van een ambtenaar. Ik moest daar aan terugdenken toen ik de brief van minister Ter Horst aan de Tweede Kamer las.’

De minister schreef dat de ‘verantwoordelijkheid voor de inhoud van het rapport geheel bij de onderzoekers’ ligt en repte met geen woord over de inhoud.

Zichtbaar geïrriteerd zijn de drie onderzoekers over de late publicatie van het rapport, dat de minister voor het kerstreces naar de Kamer zou sturen. Ze werden achter de broek gezeten om snel te leveren en deden onderzoek ‘op de huid van de actualiteit’. Het was eind november afgerond en dan wordt het eind januari pas openbaar. De Graaff, die het hoofdstuk polarisatie en radicalisering voor zijn rekening nam, vindt het jammer dat hij nu de reacties op de publicatie in de Volkskrant niet meer heeft kunnen meenemen. ‘Wat je zag is dat iedereen plotseling in termen van extreem-rechts ging praten’, zegt De Graaff. D66-fractievoorzitter Alexander Pechtold riep dat wat hij al drie jaar dacht – ‘Wilders is extreem-rechts’ – eindelijk wetenschappelijk was onderbouwd. Minister Eberhard van der Laan stelde dat een grote achterban van de PVV de rechtsstaat zou kunnen bedreigen. Herman van Veen vergeleek de PVV met de NSB en later zette ook Peter R. de Vries de partij in die hoek.

De Graaff: ‘Niet alleen BN’ers kwamen los, ook in opiniepeilingen zag je dat mensen de PVV ineens extreem-rechts vonden en staatsgevaarlijk, of juist niet. Het lag fiftyfifty. Manifest werd dat het integratie- en islamdebat zich versmalde tot de vraag: ben je voor of tegen Wilders. Opmerkelijk is verder dat het debat vooral onder autochtonen wordt gevoerd.’ Die notie had hij graag verder uitgewerkt.

Van Donselaar vindt het jammer dat het is uitgekomen na 20 januari, de dag van de regiezitting in de rechtszaak tegen Wilders. In het rapport beschrijven de onderzoekers dat de PVV aantrekkingskracht op neonazi’s kan hebben. Daar waren nog niet zoveel voorbeelden van, omdat de bijeenkomsten van de PVV besloten zijn. Maar op de eerste openbare bijeenkomst, de demonstratie bij de rechtbank, zijn extreem-rechtse figuren afgekomen. ‘Mensen die een lange staat van dienst hebben in dat milieu’, zegt Van Donselaar. ‘In het rapport staat de magneetfunctie nog erg voorzichtig. Dat had nu dus stelliger gekund.’

Dat de emoties over de kwalificatie extreem-rechts voor Wilders begin november hoog opliepen, heeft de onderzoekers niet verbaasd. Moors: ‘Het is een collectief trauma sinds de oorlog. Toch is het raar dat we een partij niet extreem-rechts mogen noemen. In België, Duitsland, Oostenrijk, Spanje, Frankrijk hebben ze extreem-rechtse partijen die zo worden gekwalificeerd. Alleen wij doen er moeilijk over. Hoewel, sinds eind oktober lijkt het taboe eraf.’

'Nieuw rechts radicaal’ lijkt een term waaraan minder emotie kleeft. ‘Daar was het ons niet om te doen’, reageert Van Donselaar. ‘Voor de PVV was dat begrip gewoon goed bruikbaar.’ Minder beladen is het nieuwe begrip zeker, stelt Moors. ‘Het is losgeknipt van de Tweede Wereldoorlog.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden