We keken een week lang naar de pioniers van de groene revolutie: wat komt er van die initiatieven terecht?

Huizen op een superbatterij en met een waterstofauto de wereld rond. Deze week keken we in De Groene Revolutie naar de pioniers. Vandaag de slotaflevering: wat komt er van terecht?

Bekijk ook: we moeten allemaal flink minder energie gebruiken, in 2030 40 procent minder dan in 1990. Bekijk in deze interactieve special hoe u dat zelf doet. 

Beeld Valerie Geelen

Nederland heeft afgesproken om in 2030 40 procent minder CO2 uit te stoten dan in 1990. Per inwoner is dat een vermindering van zo'n 4.000 kilogram per jaar. Een paar suggesties:

1. Verwarming: We besparen maar lang niet genoeg

We gebruiken energie voor auto's, voor industrie en voor elektriciteit, maar ook een aanzienlijk deel voor de verwarming van onze kantoren en woningen: 20 procent. Op dit moment gebruiken we daarvoor aardgas en een beetje stadsverwarming (afvalwarmte van centrales of industrie). Als we in 2050 klimaatneutraal willen zijn, moeten we van dat aardgas af.

Het wordt een enorme opgave dat te halen. De sociale huursector, de best bestuurbare sector in het woningbestand, haalt al de eerste de beste deadline niet. Volgens het Energieakkoord zouden de woningbouwcorporaties met al hun woningen in 2020 gemiddeld label B halen.

Dat wordt alvast een jaartje later door de verhuurdersheffing van minister Blok. Die zette een streep van anderhalf miljard euro per jaar door de rekening van de corporaties.

Die corporatiewoningen vormen eenderde van het totale woningbestand. Bijna 60 procent van de woningen zijn koopwoningen en die huiseigenaren zijn nog veel moeilijker te bereiken. Milieuorganisatie Urgenda heeft zich geworpen op het energieneutraliseren van juist die woningen en heeft er een apart bedrijf voor opgericht: Thuisbaas.

De aanpak hier is niet zozeer woningen isoleren, zegt Marjan Minnesma van Urgenda. 'Dat is veel te duur. We isoleren wel wat, maar de belangrijkste ingrepen zijn het installeren van warmtepompen en zonnepanelen.'

Exterieur van het meest duurzame rijtjeshuis op de campus van de TU Delft. Beeld anp

Daarmee kan een woning met voldoende dakoppervlakte energieneutraal worden voor gemiddeld 35 duizend euro. Met de energiebesparing, zegt Minnesma, betaal je de investering in vijftien jaar weer terug. Voor financiering is ook iets geregeld: er zijn goedkope kredieten beschikbaar bij Sociaal Fonds Bouwnijverheid.

Toch zet het nog weinig zoden aan de dijk. Dit jaar neemt Thuisbaas honderd woningen in behandeling. Dat moeten er duizenden, misschien honderdduizenden per jaar worden, zegt Minnesma.

Het tempo waarin besparingen worden bereikt, is het grootste struikelblok. In het Energieakkoord was afgesproken dat er voor 2020 100 petajoule aan energie zou worden uitgespaard (dat is drie keer zoveel als wat er vorig jaar aan windenergie werd opgewekt). De huur- en koopsector zou tussen 15 en 25 petajoule bijdragen. Veel verder dan 12 petajoule lijkt de sector niet te komen.

2. Zware industrie: wind en zonne-energie is niet genoeg

'De zware industrie wordt het grote probleem van de energietransitie', zegt Ernst Worrell, hoogleraar energie en technologie aan de Universiteit Utrecht.

In deze tak wordt gewerkt met zeer hoge temperaturen: glas, bakstenen en kunstmest worden gemaakt bij 1.000 graden Celsius, staal bij minstens 1.500 graden. De energie die daarvoor nodig is, beslaat een kwart van het totale energieverbruik in Nederland.

Die hoge temperaturen zijn onhaalbaar met een warmtepomp. Worrell ziet twee oplossingen om die hoge temperaturen CO2-vrij op te wekken. Je kunt waterstof gebruiken als brandstof. In de staalindustrie wordt er druk mee geëxperimenteerd, met name in Zweden. Maar om waterstof te maken heb je goedkope stroom nodig, aldus Worrell. Wanneer echter bijna alle stroom van windmolens en zonnepanelen komt, is die er vooral als de zon veel schijnt en de wind hard waait. Als je alleen op die piekmomenten een fabriek moet laten draaien, is dat wel weer duur.

De andere mogelijkheid is alsnog gas of kolen gebruiken en de vrijkomende CO2 onder de grond te stoppen, bijvoorbeeld in een leeg aardgasveld. Worrell: 'Bij IJmuiden komt een gasleiding uit de Noordzee aan land. Als het bijbehorende gasveld leeg is, kan de CO2 van Tata Steel erdoor worden afgevoerd.' Dat zou een levensader kunnen worden voor Tata in IJmuiden. Alle staalfabrikanten in de wereld zullen van hun CO2 af moeten en als IJmuiden voor dat doel gunstig ligt, overleeft Tata.

In andere delen van de zware industrie zullen harde klappen vallen als gevolg van de energietransitie. De raffinaderijen, grote energieslurpers, zullen grotendeels verdwijnen omdat benzine en diesel nagenoeg verdwijnen. Kunstmestfabrieken zitten alleen in Nederland vanwege het goedkope aardgas. 'Als dat er niet meer is, waarom zouden ze dan hier blijven?', vraagt Worrell zich af. Die fabrieken zullen op zoek gaan naar vestigingsplaatsen met goedkope energie. Dat betekent hier banenverlies, in elk geval in deze sector.

Afval van champignonkweek zogenaamde Champost wordt bij de biomassafabriek Upcycling Gemert omgezet in brandstof. Beeld anp

3. Transport: er moet een alternatief komen voor kerosine

Transport lijkt al een eind op weg naar een klimaatneutrale samenleving. Bij het personenvervoer wordt elektriciteit steeds belangrijker: experts gaan ervan uit dat het tussen 2025 en 2035 in grote delen van de wereld gedaan is met de verkoop van brandstofmotoren en landen als Noorwegen en Frankrijk bereiden zich voor op een verbod in dezelfde periode.

Ook vrachtvervoer laat zich relatief eenvoudig omkatten naar accutechnologie: Elon Musk (hij weer) komt later dit jaar met de eerste accutruck. Wat een jaar of vijf onmogelijk werd geacht is dankzij prijs- en gewichtsdalingen nu bereikbaar: een accupakket van 1.000 kilowattuur kan een vrachtwagencombinatie 500 kilometer verder brengen Het gewicht van de accu's is met 6 ton enorm, maar een iets soepeler wetgeving over het maximale tonnage maakt de komst van dit soort vrachtwagens mogelijk. Zeker omdat accutechnologie economisch rendabel is door de lage kilometerprijs.

'Misschien zijn zelfs bovenleidingen boven snelwegen een optie', suggereert onderzoeker Auke Hoekstra van de TU Eindhoven. Siemens experimenteert met 'trolleytrucks' en ze zijn relatief goedkoop aan te leggen.

De Yara Birkeland, een volledig autonoom varend en elektrisch aangedreven vrachtschip. Beeld afp

De enige tak waar weinig lijkt te gebeuren is de luchtvaart, dat buiten de klimaatverdragen (ook Parijs) is gebleven. De reden: er zijn nog geen alternatieven voor kerosine. Waterstof kan hooguit op de korte en middellange afstand iets betekenen om propellervliegtuigen aan te drijven, met elektromotoren. Waterstof kan ook weliswaar direct als brandstof worden gebruikt, maar dat levert allerlei 'uitdagingen' op, zegt Joris Melkert, universitair docent luchtvaarttechnologie aan de TU Delft. Bij straalmotoren op waterstof moet twee keer zo vaak onderhoud worden gepleegd en dat is duur.

Een ander bezwaar is de energiedichtheid van waterstof. Als je een Airbus A320, een van de werkpaarden van de sector, op waterstof wilt laten vliegen, moet je een soort A380 bouwen, een dubbeldekstoestel waarbij de passagiers onderin zitten en de brandstof boven in het toestel, schetst de wetenschapper. Samenpersen, kan ook, maar de benodigde tanks zijn zwaar. 'Dus: of je krijgt qua luchtweerstand of qua gewicht een probleem.' De actieradius van vliegen op waterstof is daardoor beperkt.

Een volledig elektrisch aangedreven vrachtwagen van Mercedes-Benz. Beeld epa

Is de groene praktijk echt haalbaar?

Nederland kan in principe volledig draaien op duurzame energie, zegt Wim Sinke, hoogleraar fotovoltaïsche energieconversie aan de Universiteit van Amsterdam en manager programmaontwikkeling zonne-energie bij ECN.

Als zon en wind slim worden gecombineerd met omzetting en opslag, kan er volgens Sinke genoeg worden opgewekt om in de stroombehoefte te voorzien en om daarnaast grote bijdragen te leveren aan de rest van het energieverbruik. Het huidige energie-eindverbruik in Nederland is ruim 2.000 petajoule. Uitgaande van een ambitieuze doelstelling wekt zonne-energie straks 500 petajoule op en offshore windenergie 2.000 petajoule, rekent Sinke voor. Maar Nederland hoeft zijn duurzame energie niet alleen op te wekken, het kan die ook importeren en exporteren. En er zijn andere duurzame bronnen.

Om de benodigde zonnestroom op te wekken, is een oppervlakte nodig zo groot als de provincie Utrecht. 'Niet letterlijk natuurlijk, we moeten verschillende toepassingen van zonne-energie combineren', reageert Sinke. Hij doelt op 'meervoudig ruimtegebruik', zoals zonnepanelen op de daken en langs de wegen die er toch al liggen. En Nederland kent grote watervlakten waar zonne-energie opgewekt kan worden.

Emeritus energiehoogleraar Wim Turkenburg is minder overtuigd. Als de energie-efficiency de komende jaren voldoende doorzet (wat nu niet het geval is) zal Nederland in 2050 1.760 petajoule gebruiken, de fossiele brandstof die de industrie als grondstof gebruikt niet meegerekend.

Omdat 's nachts de zon niet schijnt en in de winter ook veel minder, moet in de zomer zo veel mogelijk energie worden opgeslagen, bijvoorbeeld in de vorm van waterstof. Bij dit soort conversiestappen gaat gemiddeld 30 procent van de energie verloren. Daarom moet, zelfs als er flink energie-efficienter wordt gewerkt, jaarlijks nog altijd ongeveer 2.300 petajoule worden opgewekt.

Een probleem is dat zonne- en windcentrales zelden op volle kracht draaien. Daarom is 500 duizend megawatt opgesteld vermogen nodig. Dat is twintig keer meer dan wat er nu in Nederland staat opgesteld, inclusief alle kolen- en gascentrales, aldus de energiehoogleraar.

Technisch is het misschien wel mogelijk, stelt Turkenburg, maar het wordt wel vreselijk duur. Zeker als er ook nog vermogen nodig is voor de productie van duurzame waterstof. Hij noemt het opmerkelijk dat niemand in Nederland grondige studies heeft uitgevoerd naar de vraag of we onze energievraag met hernieuwbare energie kunnen dekken.

We moeten volgens Turkenburg niet alleen alle opties voor duurzame energie onderzoeken, maar ook toepassing van aardgas en biomassa, waarbij de vrijkomende CO2 ondergronds wordt opgeborgen. 'Zonder deze opties is de realisering van het klimaatakkoord in Parijs niet mogelijk', stelt hij.

Lees hier alle voorgaande afleveringen terug

Nederland heeft afgesproken om in 2030 40% minder CO2 uit te stoten dan in 1990. Per inwoner komt dat neer op een vermindering van zo'n 4.000 kilogram per jaar, het gewicht van een olifant. Op deze site klikt u de besparingen bij elkaar.

Het dak vol zonnepanelen en een elektrische auto voor de deur die tevens als batterij voor je huis dient. Aflevering 1 van de Groene Revolutie: doe-het-zelfwonen.

Op volle zee waait het een stuk harder dan op land. En in de woestijn brandt de zon feller dan in Nederland. Aflevering 2 van de Groene Revolutie: duurzame energie uit Saharazon en Noordzeewind.

Schone energie die, als je het goed plant, eeuwig beschikbaar blijft. En we zitten erbovenop. Aflevering 3 van De Groene Revolutie: Nederland verwarmen met aardwarmte.

Duitsland zet hard in op de waterstofeconomie, met volgend jaar al honderd tankstations met schone waterstof. Moet Nederland volgen? Aflevering 4 van de Groene Revolutie: comeback van de waterstofeconomie.

Klimaatmaatregelen in overvloed. Maar wat is het prijskaartje? Aflevering 5 van De Groene Revolutie: in het Friese gehucht Koufurderrige experimenteren de boeren met een opvallend goedkope oplossing om de CO2-uitstoot te verminderen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden