'We hunkeren naar clichés'

De Amerikaanse feministe Katie Roiphe hekelt het ideaal van het goede, veilige, comfortabele leven. In haar veelgeprezen essaybundel Lof van het rommelige leven zoekt ze de gaten in onze overtuigingen op.

Katie Roiphe opent de deur onder de brede trap van haar brown-stone huis. Niet voor de interviewster, maar voor de oma van haar zoon, die gelijktijdig arriveert, maar dan vanuit Engeland. De oma van haar dochter is een andere mevrouw, want Roiphe's twee kinderen hebben verschillende vaders die beiden elders wonen. En daar is niets vreemds aan, benadrukt Roiphe: in Amerika wonen een heleboel kinderen bij een alleenstaande ouder.


Maar de auteur van Lof van het rommelige leven (In Praise of Messy Lives, in The New York Times uitgeroepen tot boek van het jaar) woont in Park Slope, een creatieve yuppenwijk in Brooklyn, New York waar perfectie pulseert. Hier gaat iedereen op zaterdag naar de biologische boerenmarkt en zitten kinderen op yoga, Franse les of een schildercursus. Tot haar buren behoren Paul Auster en Jonathan Safran Foer (samen met, niet te vergeten, hun echtgenotes: de minder wereldberoemde, maar evengoed succesvolle auteurs Siri Hustvedt en Nicole Krauss).


'Zelfs mijn moeder vindt mijn leven een rommel.' Zelfs, want haar moeder is Ann Roiphe, een progressieve Amerikaanse feministe. Katie Roiphe raakte geïnteresseerd in 'rommelig leven' toen ze werkte aan Uncommon Arrangements (2007), over het turbulente huwelijksleven van zeven koppels in het literaire Londen tussen 1910 en 1939. 'Schrijvers en kunstenaars willen tegenwoordig leven als bankiers. Ze gaan naar dezelfde groene supermarkten en willen minstens eens per jaar op strandvakantie. Materialistische waarden zijn door alle klassen omarmd. Daar heeft ons gelijkheidsideaal toe geleid: iedereen moet hetzelfde leven. Dat is in wezen een heel conservatief streven.'


Haar hang naar een meer bohémien levensstijl komt niet alleen voort uit academische interesse, erkent de professor aan de universiteit van New York en Slate-columnist: 'Ik ben bang dat het rommelige niet alleen een thematische lijn in mijn essays vormt, maar ook in mijn leven. Dat komt vanzelf in de zinnen terecht.'


Dat wil overigens niet zeggen dat Roiphe autobiografisch schrijft. 'Ik ben geïnteresseerd in de interactie, de chemie tussen de intieme, persoonlijke ervaring van de wereld en algemene culturele aannames. Ik probeer de wereld als een gedicht te analyseren, woord voor woord. Welke beelden gebruiken we en waarom? Een close reading.' Er ontsnappen Roiphe een paar typisch Amerikaanse 'likes' en 'you knows', maar ze weegt kritisch, peinzend haast, of haar woorden wel aankomen zoals bedoeld: 'Hebben jullie een equivalente term voor close reading?' Nee. Wel stelt het Roiphe gerust dat de titel van haar essaybundel zich mooi laat vertalen: Lof van het rommelige leven, daar zit assonantie in. In het Duits is de titel Messy Lives gebleven. Ze lacht: is het veelzeggend dat de Duitsers geen passend woord voor 'rommelig' vonden? 'De taal die we gebruiken is zo bepalend.'


In haar colleges retoriek aan New York University gebruikt Roiphe een passage uit John Miltons Paradise Lost over de verleidelijke leugens van de duivel: 'Als je iets mooi genoeg zegt, kun je het tot waarheid maken.' Niet dat Roiphe anderen altijd weet te overtuigen. Integendeel. Op 23-jarige leeftijd kreeg ze een stortvloed aan kritiek na de publicatie van een opiniestuk in The New York Times. Daarin vergeleek ze het activisme van feministen tegen date rape op universiteitscampussen met de paternalistische opvatting dat de vrouw bescherming behoeft. De protestpamfletten tegen date rape zouden studentes hun verantwoordelijkheid ontnemen en schilderden jonge vrouwen af als onschuldige wezens zonder lust. Het opiniestuk groeide uit tot haar eerste boek: The Morning After: Sex, Fear, and Feminism (1994). De haat die het boek opriep, is nooit helemaal geluwd, al prees The New York Times haar moed om 'tegen gangbare opvattingen van de kudde in te denken'.


Roiphe laat zien hoe het vocabulaire van ogenschijnlijk tegengestelde bewegingen toch grote overeenkomsten kan tonen. In Lof van het rommelige leven vergelijkt ze het hedendaagse New York met het puriteinse, 19de-eeuwse New England uit het proza van Nathaniel Hawthorne. 'De verschillen zijn evident en veelvuldig, die hoef je niet te benoemen. De overeenkomsten, die zijn verrassend. We bemoeien ons nog even kleinburgerlijk met andermans leven, maar tegenwoordig zegt iedereen: 'O, ik ben tolerant, ik oordeel niet.' Maar het idee dat we geen doctrine hebben, is een illusie. In de manier waarop we met elkaar praten, schuilt wel degelijk een oordeel, een idee van wat het goede leven is. In mijn boek probeer ik te ontcijferen met welke overtuigingen we ons leven vormgeven. Dat is moeilijk, omdat die doctrine niet in wetten of religieuze geschriften staat.'


In een tijd waarin autoriteit niet wordt geaccepteerd maar de maatschappij bijgevolg ook minder houvast biedt, grijpen mensen naar andere zekerheden, betoogt Roiphe. In haar boek beschrijft ze hoe een vriendin voor duizenden dollars aan rubberen matten naar een vakantiehuis in Italië laat verschepen, omdat ze bang is dat haar kind op de traditionele stenen vloer zal vallen. 'In zulke huizen zijn generaties lang kinderen opgevoed! Maar we leven in angst en koesteren een obsessie met veiligheid. Dat het ook anders kan, gaat er niet in.'


'Veiligheid en gezondheid worden noodzakelijke voorwaarden van het goede leven bevonden, en die obsessie is niet toevallig economisch profijtelijk. Zij is onderdeel van een doctrine die nauwelijks afwijkt van die in de jaren vijftig of in religieus Texas: financiële zekerheid, gezondheid en gezinsvorming. Bij gebrek aan vertrouwen in het grote beleid proberen we onze levens tot in de puntjes te beheersen. We keren steeds meer naar binnen.'


Ook de journalistiek kiest te veel voor de bekende weg. Media kopiëren elkaar, concludeert Roiphe uit de eentonige stijl die ze in de meest uiteenlopende bronnen treft. In haar essay 'Opwindende profielen' zet ze interviews uit glossy's en interviews uit serieuze, opiniërende tijdschriften als The New Yorker naast elkaar.


Daaruit leren we dat dit interview eigenlijk zo had moeten beginnen:


Ik ontmoet Katie Roiphe op een warme dag, de zon druppelt door de platanen uiteen in kleine kristallen op de hoge ramen van haar brownstone huis. Op hoge sleehakken met gekruiste rode linten om haar enkels schrijdt Katie van de keuken naar de woonkamer, een glas rosé - van een fles die toch al open was - in de hand. Ze heeft nauwelijks make-up op en haar krullen dansen nonchalant rond haar schouders.


Roiphe is, kortom, net als iedereen, maar heeft toch iets extra's, een elegante gloed. Daarvan zou ik u moeten overtuigen, want volgens Roiphe hunkeren we naar clichés en het inlossen van onze verwachtingen. 'We zijn', schrijft ze, 'niet benieuwd naar het ware, onvoorspelbare mysterie, maar sidderen van genot bij herhaling van hetzelfde, smullen van herkenbare leegtes als 'zij had een aura van mysterie'.


'Je leest nooit iets wat verrast. Zelfs internet - de beloofde democratie van ideeën - is een kamer vol echo's. Ik ben niet zo geïnteresseerd in wat er al is. Ik zoek liever naar de gaten. Ook wanneer er op politiek of juridisch niveau duidelijk vooruitgang is geboekt, betekent het niet dat in onze intieme beleving van de wereld, in onze fantasieën en verbeelding, niet nog complexere ideeën en gevoelens heersen. Een rechttoe-rechtaanlezing van het leven heeft niets met de waarheid van het menselijke hart te maken. Ons sentiment vertelt: ik wil geen vooruitgang, maar publiekelijk verkondigen we netjes van wel.'


Vandaar dat Roiphe een essay wijdde aan de 'belachelijk slecht geschreven' trilogie van E.L. James. 'Het is paradoxaal: mannelijke dominantie wankelt meer dan ooit, maar er worden miljoenen exemplaren van Vijftig tinten verkocht. Vooruitgang komt dus niet in de lineaire vorm die we voor ogen hebben. Onze feministische voorouders hebben de complexiteit van gelijkheid niet kunnen overzien. Er zijn weer nieuwe problemen ontstaan. Iedereen moet nu twee keer zoveel kunnen: zowel mannen als vrouwen moeten twee keer zoveel rollen kunnen dragen. De wens om je even vrij van verantwoordelijkheid te wanen, groeit.' Een excuus om je even over te leveren, dat bieden de touwen waar Vijftig tinten-man Christian Grey zijn vriendin Anastasia in vaststrikt.


Voor velen, denkt Roiphe, vervult gezinsuitbreiding eenzelfde rol. 'Kinderen vormen een excuus om een georganiseerd leven te leiden en bij je partner te blijven. Om je ambities en dromen niet waar te maken. Om geen vragen te stellen.'


Schrijvers als John Updike en Philip Roth, betoogt Roiphe in haar essay 'Helden zonder glorie' (in het Engels: 'The Naked and the Conflicted'), gebruikten seks en fetisjisme in hun werk om het middelmatige leven te ontvluchten - er wordt geneukt om aan de dood te ontsnappen. Jonge auteurs als Jonathan Franzen en Jonathan Safran Foer daarentegen vermijden perversiteiten door maagden of kinderen als karakters te nemen.


Als seks het rommelige antwoord op de dood is, zijn kinderen daar dan de politiek correcte variant van? 'In zekere zin wel, ja. Alleen helpen ze ons niet te ontsnappen aan de middelmaat, maar die te accepteren. Ik wil niet zeggen dat de overbezorgde ouders van deze tijd geen goede intenties hebben. Ze hebben het beste voor met hun kind, maar dat betekent niet dat we het niet verkloten. Volgens mij levert dit later nog frictie op: de ouders hebben het idee dat ze alles voor hun kinderen hebben gedaan - en gelaten - en het kind denkt: laat me toch alleen, geef me wat ruimte! Je kinderen willen misschien niet de enige kracht van je bestaan zijn. Velen vinden het egoïstisch om niet je hele leven op je kinderen af te stemmen, maar de verwachtingen die we hun opleggen zijn dat evengoed. Ze vormen een afleiding van ons bestaan. Maar wat wij het goede leven noemen, is misleidend: we kunnen geen perfecte omgeving creëren en risico's uitsluiten. Het strookt niet met de realiteit.'


Roiphe leunt achterover. Tijd voor een slok wijn. Op tafel staat een met folie afgedekte schaal, de maaltijdsalade voor vanavond. 'Normaal gesproken is het hier niet zo voorbereid en georganiseerd, hoor.' Maar oma is op bezoek. 'Ik zeg niet dat ik het goed doe. Het is lastig. Als niemand zijn kind alleen naar school laat gaan, is het moeilijk om die ene uitzondering te zijn. De dwepende angst van anderen ontkracht het vertrouwen in je eigen oordeel.'


Vanuit het souterrain klinkt een kinderstem.


'Als ik ergens spijt van heb, is het dat ik niet duidelijk genoeg heb gemaakt dat mijn weg niet de énige is. Ik wil het bestaande beeld slechts compliceren. Er zijn wel zevenentwintig manieren om te leven. Misschien was het retorisch effectiever geweest een wat subtielere stem te laten klinken. Maar ik wil helderheid wanneer ik schrijf, mensen opschudden. Je hoeft geen koffie met me te willen drinken.'


We gaan op het gestommel af. De 10-jarige Violet zit met oma - ik ben vergeten van wie nou wel en van wie niet - Harry Potter te kijken. Leo zegt geen gedag, hij is verdiept in de bouw van een blokkenkasteel.


Roiphe wil het boek meegeven waarmee haar voorliefde voor het rommelige leven is begonnen. Ze zoekt door de stapels, kriskras tegen de muur. Uiteindelijk vindt ze een exemplaar van Uncommon Arrangements. 'Niet de juiste druk, maar dit volstaat ook.'


'Ik wil mensen opschudden.'


Katie Roiphe: Lof van het rommelige leven

Uit het Engels vertaald door Toon Dohmen.


De Bezige Bij; 264 pagina's; euro 22,90.


Writers Unlimited

Manon Uphoff spreekt Katie Roiphe 16 oktober tijdens Writers Unlimited in de Centrale Bibliotheek in Den Haag. Op 17 oktober is Roiphe in Spui25, Amsterdam.


KATIE-HATERS

Weinig Amerikaanse schrijvers worden zo gehaat als de feministische denker Katie Roiphe (1968, New York), die graag tegen de stroom in denkt en de heilige huisjes van de vrouwenbeweging niet spaart. Maar het tij lijkt te keren. The New York Times riep haar jongste essaybundel, In Praise of Messy Lives, uit tot boek van het jaar. Een andere criticus schreef: 'Katie-haters zullen het spijtig vinden om te horen dat Lof van het rommelige leven ontzettend boeiend is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden