'We hebben ons niet genoeg verplaatst in Poetin'

Topdiplomaat Pierre Vimont onderhandelde intensief over het associatieverdrag met Oekraïne. In aanloop naar het referendum geeft hij een bijzonder inkijkje.

Pierre Vimont: 'Het besluit over eventueel lidmaatschap kan je niet eeuwig boven de markt laten hangen.' Beeld Mike Roelofs

Vraag in Brussel wie het meeste verstand heeft van het associatieverdrag met Oekraïne en alle vingers wijzen naar hem: de 66-jarige Fransman Pierre Vimont. Tot vorig jaar was hij de baas van de diplomatieke dienst van de EU. In die rol onderhandelde hij persoonlijk met de Oekraïners - en met de Russen - over dit verdrag. Inmiddels doet Vimont, zilvergrijs golvend haar boven een aristocratisch gezicht, het rustiger aan. Dat wil zeggen: hij werkt bij de denktank Carnegie Europe en is 'diplomaat voor het leven' voor de Franse regering. 'Ik heb meer tijd om na te denken', stelt hij vast. Dat leidt tot een kritische kijk op de Europese opstelling in het krachtenspel rond Oekraïne.

'We gingen in 2008 onderhandelen over het associatieverdrag zonder dat we de geopolitieke aspecten ervan goed begrepen. Met enige aarzeling had Rusland in de jaren negentig geaccepteerd dat voormalige Oostbloklanden als Polen in de EU-sfeer terecht waren gekomen. Maar Oekraïne is voor hen een ander verhaal. De cultuur is veel meer verweven met die van Rusland en het land heeft lange tijd deel uitgemaakt van de Sovjet-Unie. Bovendien ligt het in het hart van botsende invloedssferen. Dat Poetin vindt dat Rusland invloed moet uitoefenen in Oekraïne, hebben we destijds onvoldoende onderkend.'

Was dat naïviteit?

'Het heeft denk ik met het wezen van de Europese Unie te maken. We zien onszelf als een soft power, als een instantie die altijd deel van de oplossing is, maar niet deel van het probleem kan zijn. Achteraf beschouwd was het naïef en misschien zelfs wel arrogant om eerst de onderhandelingen met Oekraïne af te willen sluiten, voordat we de Russische bezwaren serieus namen. We hadden in ieder geval beter aan ze moeten uitleggen wat we aan het doen waren. Daarnaast negeerden we andere voorstellen van Poetin en Medvedev voor samenwerking op het terrein van economie en veiligheid. Ook al waren die misschien niet goed en moeilijk met onze ideeën te rijmen, toch vind ik dat we het gesprek hadden moeten voeren. Bij de Russen groeide langzaam het idee dat we ze wilden isoleren.'

Lees ook:

Een blok van vijf Europese landen (Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk, België en Nederland) heeft tijdens de onderhandelingen over het associatieakkoord met Oekraïne de deur naar een EU-lidmaatschap voor dat land stelselmatig dicht gehouden. Pogingen van met name Groot-Brittannië, Zweden, Polen en de Baltische staten om Oekraïne deze wortel in de verdragstekst voor te houden, werden geblokkeerd tijdens de vijf jaar durende onderhandelingsperiode (2008-2012).

Met gemengde gevoelens kijkt de Belgische jurist Guillaume van der Loo toe hoe 'zijn' associatieverdrag tussen de Europese Unie en de Oekraïne in het epicentrum van het politieke debat van Nederland is beland. Ruim vierhonderd bladzijdes schreef hij over de juridische aspecten, nu wordt het verdrag tot soundbites van politici gereduceerd.

Bent u het dan ook eens met de tegenstanders van dit verdrag die het als een provocatie van Rusland zien?

'Nou, ik ben bereid kritisch te zijn over de EU, maar we moeten ook eerlijk zijn over de rol van Rusland. Dat land heeft met de annexatie van de Krim tal van internationale conventies geschonden, niet in het minst de afspraken over de onafhankelijkheid van Oekraïne, inclusief de Krim. Die had Rusland zelf eerder erkend. Ook de Russische bemoeienis met het oosten van Oekraïne kan niet door de beugel.'

CV
15 juni 1949 geboren
1999-2002 Frans ambassadeur bij de EU
2002-2007 stafchef Franse minister van Buitenlandse Zaken
2007-2010 Frans ambassadeur Washington
2010-2015 secretaris-generaal van de Europese buitenlandse dienst EEAS
2015-heden senior associate bij denktank Carnegie Europe

Is dit verdrag bedoeld als de opmaat naar het EU-lidmaatschap van Oekraïne, zoals de tegenstanders menen?

'Nee, dat klopt niet. Ik begrijp hun positie wel, maar die komt meer voort uit wantrouwen en angst dan uit de realiteit. U weet wat Jean-Claude Juncker (voorzitter van de Europese Commissie, red.) bij zijn aantreden in 2014 heeft gezegd: de volgende vijf of tien jaar zal er geen uitbreiding mogelijk zijn, want Europa moet eerst zijn interne problemen oplossen.

'Oekraïne, Georgië en Moldavië hebben de nieuwste generatie verdragen die de EU sluit. In het geval van Oekraïne gaat het niet alleen om een vrijhandelsverdrag zoals de EU die met tal van landen heeft, maar zegt het land ook toe om zich de acquis communautaire, zeg maar de verworvenheden van de EU, eigen te maken. Dat is van grote betekenis, want daarmee zeggen ze zich te willen conformeren aan de normen en waarden van onze gemeenschappelijke markt. Dus allerlei normen op het vlak van voedselveiligheid, vrije concurrentie en productstandaarden moeten worden overgenomen. Maar dat maakt ze nog niet tot een volwaardig EU-lid. Die plek aan tafel krijgen ze niet. Natuurlijk kunnen deze landen altijd het lidmaatschap aanvragen, maar wat de EU betreft, is dit nu volstrekt uit zicht.'

Maar de Oekraïense president Porosjenko ziet het verdrag wel als de eerste stap.

'Hij mag dat ook zeggen. Maar zijn probleem is dat slechts een handvol lidstaten hem steunen. Overigens vind ik wel dat je het besluit over eventueel lidmaatschap niet eeuwig boven de markt kunt laten hangen, zeker niet nu we van Oekraïne vragen dat ze alle Europese regels overnemen. Landen als Polen en Hongarije hebben ooit hetzelfde traject doorlopen en die kregen wel het perspectief van lidmaatschap.'

Minister president Mark Rutte en de Oekraiense president Petro Poroshenko tijdens het tweedaags bezoek van Porosjenko aan Nederland, in november 2015. Beeld anp

Hoeveel Europese landen waren tijdens de onderhandelingsperiode voorstander van Oekraïens lidmaatschap?

'Er was steeds dezelfde discussie. Een groep landen, waartoe de Baltische staten, Polen, Groot-Brittannië en Zweden behoren, wilde in de eindtekst steevast een notie opnemen over vooruitzicht op lidmaatschap. Maar een tweede groep landen bestaande uit Frankrijk, Duitsland, Nederland, België en Oostenrijk, verzette zich ertegen. Die groep weigerde zich vast te leggen op enige belofte voor de toekomst. In de verdragen met de West-Balkanlanden is zo'n formulering wel meegenomen. Daarom zijn we met hen in zee gegaan, zoals met Kroatië, of in gesprek over lidmaatschap, zoals in geval van Servië.'

Wat gebeurt er als de Nederlandse regering een mogelijk nee overneemt?

'De lidstaten moeten er dan samen uitkomen. Dat is ook goed mogelijk. Er zijn genoeg voorbeelden van landen die na een referendum een verdrag niet konden ratificeren, zoals de Denen met het verdrag van Maastricht en de Nederlanders en de Fransen met de Europese Grondwet. Ik heb zelf deelgenomen aan veel van die onderhandelingen. Het eerste wat je vraagt is: wat is de reden dat de kiezers het voorstel hebben afgekeurd? Gaat het om het hele verdrag of om delen ervan?'

Kan het verdrag worden opgedeeld?
'Ja. Voor het handelsverdrag is alleen een meerderheid van stemmen nodig. Je kunt het politieke deel, waarvoor unanimiteit nodig is, in een apart verdrag gieten.'

Kan Nederland daar niet aan meedoen?

'Zeker, maar het kan ook simpeler. Nederland kan ook wel meedoen en het politieke verdrag aanvullen met een gezamenlijke verklaring waarin staat dat lidmaatschap niet aan de orde is tot er een visie op uitbreiding voor heel Europa is. Dan kan Nederland ook nog een aantekening laten opnemen dat een nieuw besluit over Oekraïens lidmaatschap eerst moet worden voorgelegd aan het Nederlandse volk.'

Vragen en antwoorden over het referendum
Nederland spreekt zich op 6 april uit over het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Aan de hand van elf vragen zet de Volkskrant de belangrijkste informatie op een rij.

U gaat wel uit van de aanname dat de regering kan achterhalen waarom kiezers 'nee' hebben gestemd.

'Het alternatief is dat je zegt: sorry, maar we willen het hele ding niet. We willen de Oekraïense economie niet redden. In Moskou zou dat als een succes voor hun beleid worden gezien. Ik weet niet of Nederlanders zo ver zouden willen gaan.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.