'We hebben één groot voordeel: we weten nu hoe fout het kan gaan'

Als president is Klaas Knot sinds juli bezig de cultuur van De Nederlandsche Bank te veranderen. Banken die niet luisteren willen, moeten maar voelen. Daarbij wordt de gang naar de rechter niet geschuwd.

YVONNE HOFS en XANDER VAN UFFELEN

'In de tijd van de 'heren', zeg maar de oude bankierswereld, was het voor De Nederlandsche Bank ondenkbaar een rechtszaak te verliezen. Want zo'n nederlaag zou het gezag van DNB onder bankiers ondermijnen. De centrale bank ging daarom pas het gevecht aan als er honderd procent zekerheid was dat zij de zaak zou winnen. Die houding past niet meer bij deze tijd. Bankiers zijn veranderd en luisteren niet altijd meer naar impliciete signalen en informele telefoontjes van DNB. Dat maakt een gevecht soms onvermijdelijk. De wereld is sterk gejuridiseerd, dus moet je conflicten ook voor de rechtbank durven uit te vechten.

'Het is zeker niet onze bedoeling flink om ons heen te gaan meppen, maar als we 90 procent van onze zaken winnen, is dat ook een mooi resultaat. Natuurlijk doe je er alles aan om te winnen, maar dat lukt niet altijd.'

Klaas Knot, de 44-jarige president van De Nederlandsche Bank, heeft duidelijk voor ogen hoe hij de cultuur bij DNB moet veranderen. Duidelijke taal en vasthoudendheid zijn daarbij de kernwoorden. En als een bank niet wil luisteren, moet die maar voelen. De centrale bank zal daarbij alle juridische middelen inzetten.

De cultuur bij DNB moest op de schop na de recente affaires met de IJslandse spaarbank Icesave en de DSB Bank van Dirk Scheringa. De Nederlandsche Bank kreeg het verwijt te traag en te braaf te opereren. Problemen die de toezichthouder constateerde, konden te lang doorsudderen, terwijl DNB erbij stond en ernaar keek. De Haagse politiek schreeuwde om verandering. De in juli aangetreden Knot kreeg de opdracht mee die cultuurdoorbraak te forceren. Samen met zijn bestuursleden - vier van de vijf zijn nieuw - probeert hij het devies 'Van analyse tot actie' in de praktijk te brengen. 'Dat is geen aparte taak, maar een manier van denken die je ieder moment van de werkdag in de praktijk moet brengen.'

Tijdig ingrijpen is er daar één van. 'Want de centrale bank moet niet bang zijn om in te grijpen. Je hebt twee soorten fouten: ingrijpen waar je achteraf niet had mogen ingrijpen, of niet ingrijpen terwijl je dat wel had moeten doen. Als je te bang bent voortijdig in te grijpen, zal je als toezichthouder juist vaak de fout van de tweede categorie maken.'

Om dergelijke fouten te voorkomen, moet DNB zich aan zijn eigen afspraken houden. 'Met een probleeminstelling spreek je af welke acties noodzakelijk zijn om verbetering te realiseren. Je moet een heel expliciet doel formuleren, en ook vertellen welke sancties erop staan als het doel niet wordt gehaald. Na een aantal weken moeten we onszelf dan tot een conclusie dwingen: zien we de gewenste verbetering of niet. Zo niet, dan moet er actie volgen. Bij de casussen uit het verleden (DSB, Icesave, red.) zijn instellingen te lang het voordeel van de twijfel gegund.'

Wat blijft is de geheimzinnigheid, het gevolg van de wettelijke vertrouwelijkheid. Dus mag Knot niet de naam noemen van de bank die op de vingers is getikt vanwege zijn bonussysteem. Evenmin mag hij vertellen welke instellingen in een kritische brief op 'verbeterpuntjes' zijn gewezen. Laat staan dat hij uit de school mag klappen over de rechtszaken die DNB al voerde en mogelijk zelfs verloor.

Maar op alle terreinen zijn de wijzigingen zichtbaar, zegt hij. 'We hebben een aparte toezichtsdivisie met expertisecentrum en handhaving opgericht, die zich over probleemdossiers buigt. De handhavers gaan een plan van aanpak opstellen, met deadlines en meetmomenten. Zij moeten voorkomen dat we ons weer laten misleiden door beloftes die niet worden waargemaakt. Deze taak hebben we bewust aan andere mensen, een aparte afdeling, toevertrouwd. Wie heeft gefaald in de preventie, is namelijk niet altijd de beste persoon om de daardoor veroorzaakte crisis te beheersen.'

De nieuw opgerichte toezichtsdivisie heeft al genoeg te doen. 'Cultuurverandering is vooral laten zien dat je ook zelf doet wat je belooft, practise what you preach. Ik ben van een andere generatie dan mijn voorganger, daar hoort een andere stijl bij.' Directer, meer ruimte voor discussie, bedoelt hij. Het is één van de weinige keren dat Knot verwijst naar Nout Wellink, die zijn laatste twee jaar als bankpresident als kop-van-jut voor de buitenwereld fungeerde. Over de eventuele fouten van Wellink laat Knot zich niet uit. Als hij kritiek formuleert, heeft hij het over de hele organisatie. Zelf werkte hij voor 2009 overigens ook al bij DNB.

Heeft u als directeur toezicht beleid bij DNB niet van dichtbij gezien wat er fout ging?

'Ik was zelf niet direct bij het uitvoerende toezicht op Icesave en DSB Bank betrokken, maar vanaf een zeker moment zagen we allemaal hoe de risico's zich opbouwden. Als je zeker weet dat iets fout gaat, dan grijp je natuurlijk zo vroeg mogelijk in. Maar het toezichthoudersdilemma is nu juist dat je eerst nog hoopt het in alle stilte weer op de rails te zetten. Als je formeel ingrijpt, kan dat publiek bekend worden, waardoor je precies dat uitlokt wat je wilt voorkomen. We hebben nu één groot voordeel: we weten nu hoe fout het kan gaan. En helaas, die kennis hadden we toen gewoon niet. De intensiteit van deze crisis heeft ons allemaal verrast.'

Het rapport van Du Perron over Icesave stelde dat DNB wel wat meer had kunnen doen om te voorkomen dat Icesave actief zou worden in Nederland. De aanvraag van Icesave om in Nederland een spaarbank te beginnen vertragen, bijvoorbeeld.

'Administratief traineren, dus niet reageren op brieven en dergelijke, zit ons niet in de genen. Daar sta ik niet heel anders in dan mijn voorganger. Als de maatschappij niet wil dat wij bepaalde dingen toestaan, dan moet dat worden vastgelegd in ons wettelijk mandaat.'

Want, constateert Knot, De Nederlandsche Bank kan over overkoepelende macro-economische problemen soms wel waarschuwen, maar vervolgens niet altijd ingrijpen. Inmiddels krijgt DNB gestaag de middelen om van banken hogere buffers te eisen, maar overmatige kredietverlening kan de centrale bank niet indammen. 'Wij kunnen een keer waarschuwen tegen de hoge hypotheekschuld, maar kunnen banken niet dwingen om de verhouding tussen de lening en de woningwaarde (die ratio is nu maximaal 106 procent. red.) omlaag te brengen. DNB heeft die bevoegdheid nu niet. De wet zou moeten worden gewijzigd om ons die bevoegdheid te kunnen geven.'

U schat in dat het nog jaren zal duren voordat u zo'n nieuwe bevoegdheid krijgt. Is dat niet te laat?

'Met financieel toezicht op macroniveau willen we excessen voorkomen. We zitten nu nog midden in een crisis, dus zal het wel een paar jaar duren voordat we weer in een fase aanbelanden waarin als gevolg van te veel uitbundigheid op de financiële markten nieuwe zeepbellen ontstaan. Er is dus tijd genoeg tijd de noodzakelijke maatregelen door te voeren. Ik wil graag naar een situatie waarin volstrekt helder is wat mijn bevoegdheid is en wat er van mij verwacht wordt.'

De internationale concurrentie maakt het lastig de bonussen aan te pakken. Banken zeggen zonder bonussen geen goed personeel te kunnen krijgen.

'Dat argument hoor ik vaak. Over beloningen moeten veel fundamentelere discussies worden gevoerd. Wat is het beloningsmodel en passen bonussen daar wel in? Bonussen kunnen nuttig zijn omdat ze de kostenbasis van een bank flexibel maken. In de goede tijden betaal je bonussen en in slechte tijden niet, waardoor de kosten meeademen met de winst. Alleen is het bonussenbeleid zo natuurlijk niet toegepast. De bonus is gebruikt als een verkapte salarisverhoging. Dat model is aan renovatie toe. De banken hebben aanpassingen gedaan en die gaan allemaal de goede richting uit. Veel topbestuurders van Nederlandse banken hebben al een tijdje geen bonus meer gehad, dus ze weten dat er leven is zonder bonus.'

Luisteren de banken wel?

'Ik denk dat wij in het toezicht op het beloningsbeleid onze beginselen in de praktijk hebben gebracht. Wij hebben erover gerapporteerd, wij hebben de peilstok erin gestoken. Na wederhoor hebben we opnieuw de peilstok erin gestoken en op basis van die gegevens zijn we ook gaan handhaven. In één geval hebben we toen moeten ingrijpen.'

Over Ruttes afwijzing van afbouw hypotheekrenteaftrek: 'De risico's blijven'

De eerste pittige aanbeveling van Klaas Knot aan het kabinet werd snel terzijde geschoven. Volgens Knot hebben de banken door de hypotheekrenteaftrek te veel geld uitgeleend, waardoor de banken grote risico's lopen. Door de aftrek gestaag af te bouwen, is de situatie beheersbaar te maken. Premier Rutte wimpelde de suggestie weg. Knot is een uitstekende bankpresident, alleen deelde hij zijn 'analyse' niet.

Knot vindt dat jammer. 'Heel verrassend vind ik het niet, gezien de politieke realiteit. Wij hebben als DNB een zelfstandige verantwoordelijkheid om belangrijke risico's voor de financiële stabiliteit te benoemen. Al heeft dit kabinet afgesproken een van die risico's te accepteren, heb ik toch gemeend te moeten waarschuwen. Zie het maar als een deel van de cultuurverandering, dat wij risico's helder benoemen. Uiteindelijk komen risico's altijd weer op je bordje terug. Je kunt om politieke redenen bepaalde maatregelen wel een tijdje uitstellen, maar je weet dat het risico niet vanzelf zal verdwijnen. In 2014, als er verkiezingen zijn, zal de hypotheekschuld opnieuw een thema zijn. Risico's worden niet kleiner door er niets aan te doen.'

CV

1967 Geboren 14 april

1985-1991 Master economie aan Rijksuniversiteit Groningen

1995 Promotie op dissertatie over fiscaal beleid in de EU

1995-1998 Econoom bij De Nederlandsche Bank

1998-1999 Econoom bij het IMF

1999-2002 Afdelingshoofd strategie, directoraat toezicht bij DNB

2002-2004 Directeur toezichtontwikkeling bij de Pensioen- en Verzekeringskamer te Apeldoorn

2004-2009 Divisiedirecteur toezicht beleid bij De Nederlandsche Bank

2009-2011 Directeur financiële markten en plaatsvervangend thesaurier-generaal op ministerie van Financiën

2011 President van De Nederlandsche Bank

Getrouwd, twee kinderen

undefined

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden