Column

'We hebben een blinde vlek voor de uitsluitende kracht van grappen'

Ja, humor kan een krachtig middel zijn tegen machtsmisbruik en is onderdeel van een democratische samenleving, vindt Bart Smout. 'Maar je moet daarom wel weten tegen wie of wat je het inzet.'

Gordon. Beeld anp

Hoe staat de Nederlandse humor ervoor? Die vraag dringt zich na afgelopen week vanzelf op. Grootste aandachtstrekker was natuurlijk Gordon, die internationaal de boel aan het rollen bracht door bij Holland's got talent een Chinese deelnemer met 'racistische' grappen te bestoken. Gordon: 'Dit is de beste Chinees die ik in weken heb gehad.' En dan, bang dat de grap niet door iedereen wordt begrepen: 'En het is geen afhaalchinees.'

We hadden ook nog Daphne Bunskoek, die zich snel verontschuldigde nadat een filmpje over afgeranselde Zwarte Piet-slaven niet in goede aarde viel. En natuurlijk Jack Spijkerman, die bij RTL Late Night tegen Humberto Tan zei: 'Mijn hemel: niet alleen donker, maar ook nog dom.'

Racisme, zegt het ene kamp. Dit zijn geen grappen meer, Nederlanders hebben niet in de gaten hoe discriminerend ze kunnen zijn. Onzin, zegt het andere kamp. Dit soort humor hoort bij de Nederlandse cultuur. Elkaar belachelijk maken is hier de normaalste zaak van de wereld, daar moet je niet moeilijk over doen.

Helemaal ongelijk heeft dat laatste kamp niet. Het recht om anderen via humor onder vuur te nemen wordt gezien als onderdeel van de vrije en verlichte staat die Nederland is. Het hoort bij de vrijheid van meningsuiting. Wie de humor aan banden legt, censureert de kritische geest.

Kenmerk van de beschaafde wereld
Die overtuiging heeft vooral een vlucht genomen na 9/11 en de moord op Theo van Gogh. Humor is hierna omarmd als een kenmerk van de beschaafde wereld. Je hoeft immers maar een satirische cartoon over Mohammed te maken en de halve moslimwereld schreeuwt moord en brand. Het ontbreken van spot en zelfspot bij moslims wordt gezien als een gebrek aan beschaving. Daar tegenover staat Nederland, waar je alles en iedereen belachelijk kan maken juist uit naam van de beschaving. Hans Teeuwen verwoordde het ooit als volgt bij een legendarische aflevering van De meiden van Halal: 'Alles wat enige status heeft, heeft ook een vorm van macht. En macht corrumpeert altijd en moet geridiculiseerd kunnen worden. Als dat niet meer kan krijg je enge toestanden.'

Dat klopt als een bus. Alleen is het niet het hele verhaal. Humor is ook een uitsluitingmechanisme. Er wordt altijd om iemand gelachen, humor is altijd op iemand of iets gericht. Een grap maakt kortom altijd slachtoffers.

 
Er wordt altijd om iemand gelachen, humor is altijd op iemand of iets gericht. Een grap maakt kortom altijd slachtoffers

Nu is dat in veel gevallen niet erg. Humor die wordt gericht op macht moet juist om efficiënt te zijn op het scherp van de snede opereren. Maar wat als je grappen zijn gericht op groeperingen die niet het gevaar lopen om door macht gecorrumpeerd te raken, maar voor wie het verkrijgen van macht en gelijkwaardigheid nog altijd niet vanzelfsprekend is? Dan wordt humor een methode om iemand aan de heersende vooroordelen vast te nagelen. Gordon tijdens Holland's got talent: 'Dat is toch net een ober uit een Chinees restaurant?'

Maakt dat Gordon tot een racist? Ik geloof best dat hij zijn grappen niet vanuit racistische intenties maakte. Sterker nog, het zou goed kunnen dat het zijn manier is om te laten zien: je hoort erbij. Bij Gordon moet iedereen eraan geloven, wat op zich heel democratisch is. Maar ik denk wel dat we door onze verering van humor een blinde vlek hebben ontwikkeld voor de uitsluitende kracht die grappen kunnen hebben.

Ja, humor kan een krachtig middel zijn tegen machtsmisbruik en is onderdeel van een democratische samenleving. Maar je moet daarom wel weten tegen wie of wat je het inzet. Een goed geplaatste grap morrelt aan heersende vooroordelen en ideologieën. Een slecht geplaatste grap bevestigt die alleen maar en wordt zo zelf een, om met Teeuwen te spreken, 'enge toestand.' Het is goed dat daar nu langzaam meer aandacht voor komt.

Bart Smout is schrijver en columnist voor Volkskrant.nl.
Twitter: @BartSmout

 
Bij Gordon moet iedereen eraan geloven, wat op zich heel democratisch is
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden