'We gaan met zijn negenen door, alles is opgelost'

De LPF-bewindslieden zijn verbijsterd als premier Balkenende duidelijk maakt dat het kabinet is gevallen. Zij dachten dat alles was opgelost. Maar, 'als ze dat geloofd hebben, dan zijn het een stelletje klootzakken!' Een reconstructie...

Minister-president Jan Peter Balkenende kijkt woensdagmiddag even naar de gespannen gezichten van zijn collega's in de Trêveszaal, waar de ministerraad vergadert. Dan vertelt hij dat hij het rouwende staatshoofd heeft gebeld met de mededeling dat hij het ontslag van het kabinet gaat aanbieden.

'De koningin heeft gezien de omstandigheden heel professioneel gereageerd', zegt Balkenende.

Alle ministers en staatssecretarissen zitten rond de ovaalvormige notenhouten tafel. Van menigeen gaan de gedachten terug naar de dag dat het kabinet werd beëdigd, nu drie maanden geleden. Balkenende vervolgt: 'De gesprekken met de fractievoorzitters hebben opgeleverd dat er geen draagvlak meer is voor deze coalitie.' Hij schetst de aanloop naar het drama en zijn oproep in de raad van 11 oktober dat het maar eens afgelopen moest zijn.

'Ik zal straks een verklaring in de Tweede Kamer voorlezen, die ongeveer als volgt luidt', zegt Balkenende. De premier declameert de belangrijkste punten uit zijn document, die erop neer komen dat hij gezien de onwerkbare verhoudingen met een brief en een telefoontje het ontslag van het kabinet heeft aangeboden.

Minister van Onderwijs Maria van der Hoeven vraagt nog: 'Zullen we met je meegaan naar de Kamer?' Maar Balkenende gaat liever alleen. Anders zou een chaos ontstaan, vreest hij.

Van de gezichten van de LPF-bewindslieden valt verbijstering af te lezen, verbijstering die misschien nooit meer overgaat.

Een lid van het kabinet: 'Je zag dat ze veronderstelden dat Balkenende hen wel zou redden. Ze hebben niet in de gaten gehad dat het lozen van Heinsbroek en Bomhoff, om hen vervolgens te vervangen door twee nieuwelingen, toch geen optie was.'

De gedachte aan die optie kreeg een week eerder vorm op het ministerie van Verkeer en Waterstaat. Die donderdagavond, 10 oktober, neemt de LPF-minister van Verkeer en Waterstaat Roelf de Boer het heft in handen.

Vice-premier Bomhoff heeft laten weten dat hij een bewindspersonenoverleg wil zonder Heinsbroek. Dat pikken de anderen niet en ze komen bij elkaar op Verkeer en Waterstaat. Zonder Bomhoff, die noodgedwongen een bioscoopje pikt. De zeven spreken af: wat er ook gebeurt, we laten ons niet in het kamp manoeuvreren van Heinsbroek of Bomhoff. 'Alleen dan kunnen we het kabinet overeind houden,' zegt een van hen.

Zondagavond 13 oktober roept De Boer álle LPF-bewindslieden bij elkaar in Rotterdam. De zeven sturen de twee kemphanen regelmatig weg. Zo kan het dat Heinsbroek en Bomhoff als schooljongens op de gang urenlang doen wat ze niet kunnen: met elkaar praten. Over een reis naar India, bijvoorbeeld.

Inmiddels nemen de zeven de scenario's door. Er vormt zich een ruime meerderheid die vice-premier Bomhoff de laan uit wil sturen. Ook op Heinsbroek is veel aan te merken, maar het bindend vermogen dat een vice-premier moet hebben, ontbreekt volledig bij Bomhoff.

Vijf LPF'ers willen dat Bomhoff vertrekt. Daarvoor spreken zich de ministers De Boer en Nawijn uit, en de staatssecretarissen Van Eijk, Odink en Hessing. Staatssecretaris Van Leeuwen, Bomhoffs vertrouweling, en staatssecretaris Phoa zijn tegen.

Omdat ze hebben afgesproken unaniem te beslissen, gebeurt er even niets. Na een schorsing geeft Heinsbroek aan dat hij bereid is op te stappen, tenzij iedereen zijn voorstel steunt om externe adviseurs in te schakelen en daarvoor Wiegel en Van Schendelen te benaderen.

In de loop van maandag 14 oktober belt De Boer zijn minister-president: 'We gaan met zijn negenen door, de problemen zijn opgelost.' Balkenende is opgelucht.

Maar nog dezelfde dag loopt het alweer mis. Bomhoff en Heinsbroek moeten woensdag in de Tweede Kamer verschijnen, om uitleg te geven over hun conflict over het CPB. Ze slagen er niet in op een lijn te komen. Daar bovenop komt nog een interview van Heinsbroek in het Financieel Dagblad, waarin hij zijn veto uitspreekt over de toetreding van Polen tot de EU.

Dinsdag wordt prins Claus bijgezet. De bewindslieden zitten's ochtends in de bus naar Delft. Diverse LPF-bewindslieden laten VVD-vice-premier Remkes weten dat de kans groot is dat Heinsbroek en Bomhoff uit het kabinet moeten. Ze zeggen het om vertrouwen te wekken dat er nu echt maatregelen worden genomen om de stabiliteit te herstellen.

Balkenende gaat na de plechtigheid naar het paleis Noordeinde om koningin Beatrix te condoleren. De bewindslieden van het CDA wachten tot hij terug is en gaan dan vergaderen.

Als de CDA-vergadering van bewindslieden dinsdagmiddag op het ministerie van Justitie om vijf uur wordt geopend, zegt minister Donner dat hij van VVD-collega Remkes heeft gehoord dat de kans groot is dat er twee mensen worden uitgezet bij de LPF. Meteen worden de scenario's doorgelopen. Heeft het zin te reconstrueren? Wat als de twee nieuwe mensen worden afgewezen door het CDA? Moeten ze niet gewoon breken?

Balkenende neigt heel lang naar de lijmoptie. Donner staat aan zijn zijde. Maar oude rot partijvoorzitter Bert de Vries, minister van Sociale Zaken Aart Jan de Geus en staatssecretaris Cees van der Knaap zijn duidelijk. Breken, en wel heel snel. 'Als we door blijven modderen, ga jij onderdeel worden van het probleem, Jan Peter', zegt een van hen.

De breekoptie wint terrein. Maar Balkenende wil het zorgvuldig doen. De christen-democraten besluiten dat Balkenende de komende 24 uur de ruimte krijgt te doen wat hem wijs lijkt. Balkenende zegt dat hij morgen de drie fractievoorzitters zal raadplegen om te horen of er voldoende draagvlak is om door te gaan.

Dan gaat de telefoon voor Balkenende. Het is de informele LPF-vice-premier, minister De Boer, die belt vanaf Verkeer en Waterstaat. Hij wil de ministerraad van die avond over de uitbreiding van de Europese Unie met een uur uitstellen. 'Want we gaan Bomhoff en Heinsbroek vragen hun zetel ter beschikking te stellen. We hebben nu de door jou gevraagde maatregelen genomen om de rust in partij, fractie en bewindsliedenploeg te herstellen.'

Na het gesprek met de premier keert De Boer terug naar het bewindsliedenoverleg van de LPF. Hij stelt namens de zeven voor dat Bomhoff en Heinsbroek hun zetel opgeven, omdat er dan kan worden doorgeregeerd. De Boer zegt dat hierover een goede afspraak is gemaakt binnen de coalitie. Heinsbroek: 'Je bent hartstikke gek, je tuint erin, want dan is het kabinet gevallen!'

Balkenende opent in de Trêveszaal de vergadering die over de EU zou gaan. De ministers hebben hun jacquet van de bijzetting verwisseld voor hun gewone kostuums. 'Er doet zich een dusdanig actuele ontwikkeling voor, dat ik niet anders kan dan de situatie in de LPF aan de orde te stellen.'

De premier geeft De Boer het woord. Hij zegt dat de zeven bewindslieden van mening zijn dat Heinsbroek en Bomhoff moeten opstappen. De twee kemphanen laten merken niet te willen. Dan zegt De Boer: 'Als die twee niet opstappen, overwegen wij ernstig met zijn zevenen op te stappen.'

Na een korte schorsing zegt Balkenende: 'Deze vertrouwensbreuk is heel ernstig. Het brengt mij ertoe me aan te sluiten bij de ministers De Boer en Nawijn en u te vragen uw zetel ter beschikking te stellen.' Remkes sluit aan. Maar de twee willen niet.

Balkenende doet dan een klemmend beroep op hen: 'Ik verwacht morgen voor negen uur een brief met uw ontslag.' Heinsbroek: 'Nee, ik stap niet op'. Bomhoff reageert: 'Kan dat dan morgen om twee uur zijn, want mijn fractie is dan klaar met de vergadering.'

Balkenende: 'Nou nee, sorry.'

Na afloop van de vergadering loopt Heinsbroek naar VVD-vice-premier Remkes. Hij vraagt hem of het waar is wat De Boer zegt: dat er een deal is gesloten om hem en Bomhoff te lozen, zodat er daarna verder wordt geregeerd. Remkes: 'Als ze dat geloofd hebben, dan zijn het een stelletje klootzakken!' Dan beent Heinsbroek naar Balkenende en vraagt hem hetzelfde. Balkenende: 'Absoluut niet!'

Dan vertrekken de 28 ministers en staatssecretarissen, in de wetenschap dat er een einde is gekomen aan het kabinet-Balkenende.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden