Henk Naves: ‘Misschien moeten we bij sommige rechtszaken ook wel gaan zeggen: beste burger, rechtspraak kost gewoon tijd.’

Interview Henk Naves

‘We gaan met de rechtspraak op een spannende trektocht’

Henk Naves: ‘Misschien moeten we bij sommige rechtszaken ook wel gaan zeggen: beste burger, rechtspraak kost gewoon tijd.’ Beeld Foto Kiki Groot

Het uiterst kritische rapport van de visitatiecommissie over de rechtspraak kwam hard aan bij Henk Naves, sinds kort voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak.

Hij weegt zijn woorden op een goudschaaltje, zegt hij na het ­gesprek. ‘Ik wil voorzichtig zijn. De gevoeligheden zijn groot, evenals het afbreukrisico.’

Henk Naves (59), voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, reageert op het uiterst kritische rapport van de visitatiecommissie over de Nederlandse rechtspraak: rechtszaken duren vaak te lang, gerechten innoveren niet of nauwelijks, opgelegde doelstellingen ondermijnen de kwaliteit, de werkdruk is te hoog, rechters hebben te weinig zelfreflectie en het ontbreekt aan visie en leiderschap.

Sinds kort zit Naves aan het roer. Het rapport kwam hard aan, zegt hij, maar ‘daar hadden we zelf om gevraagd – de commissie heeft thema’s onderzocht die we zelf hadden aangereikt omdat we dachten: waarom lukt het ons niet in beweging te komen?’

Waarom lukt dat niet?

‘Financieel wordt het steeds schraler. Dus je hebt de mensen, de middelen en de tijd niet om een aantal dingen te doen. En het is heel ingewikkeld om in de rechtspraak tot besluitvorming te komen. Dat ligt bij de bestuurders, maar heeft voor een deel ook te maken met het dna van de organisatie: rechterlijke onafhankelijkheid maakt dat neuzen niet snel allemaal dezelfde kant op staan en dat het besluitvormingsproces daardoor erg stroperig is.’

Hoe gaat u dat doorbreken?

‘Voor dat veranderingsproces is het collectief van presidenten en Raad voor de Rechtspraak verantwoordelijk en daarin zal ik het voortouw nemen. En we hebben een leiderschapsacademie in het leven geroepen. We hebben een nieuwe groep toekomstige bestuurders geselecteerd en voor die mensen een opleidingsprogramma op de kaart gezet. Die groep is begin dit jaar van start gegaan.’

U zegt dat het collectief van Raad en presidenten voor dat veranderingsproces verantwoordelijk is. Maar dan is dus in feite niemand verantwoordelijk.

‘Dat is heel eendimensionaal gedacht, wat je nu zegt.’

Ik vraag het omdat dit probleem al jaren speelt. Dit is al de derde visitatiecommissie die dit constateert.

‘Voor dit soort dingen geldt dat je het moet gaan zíén. Johan Cruijff had daar een uitdrukking voor: je gaat het pas zien als je het doorhebt.’

Er is daadkrachtig leiderschap nodig en de voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak zegt: we moeten het gaan zien?

‘Ik zou zeggen: dat is het meest effectieve en daadkrachtige wat er is: iemand die dit thema bespreekbaar durft te maken.’

Was het niet bespreekbaar?

‘Ik denk dat het onvoldoende bespreekbaar is gemaakt en daardoor ook onvoldoende zichtbaar is geworden. Mensen van buiten zagen het wel, maar de vraag is: hoe krijg je dat de mensen van binnen ook gaan zien wat er niet goed gaat? Met andere woorden: als je aan een cultuurverandering wilt werken, werkt dat alleen als de aanpak waarvoor je kiest ook past bij de cultuur die je voorstaat.’

Hoe ziet die verbeterde cultuur eruit?

‘Het rapport geeft het al aan: er moet meer en beter worden samengewerkt. De besluitvorming moet efficiënter. Een top-downbenadering werkt niet in de rechtspraak, met z’n rechterlijke onafhankelijkheid. Als je wilt dat iedereen in de rechtspraak meer verantwoordelijkheid neemt, gaat dat alleen werken als je stimuleert dat men de urgentie voelt dat samenwerken je iets brengt. Ook moeten we bepalen wat precies de verantwoordelijkheden zijn van de Raad en waarover de presidenten moeten beslissen. Ik heb een benoeming van zes jaar als voorzitter en die tijd gaat het echt wel kosten.’

Hoe gaat het collectief van Raad en presidenten die cultuur stimuleren?

‘Daar heb ik wel gedachten over, maar ik wil niet te ver voor de troepen uitlopen. Ik zou het liefst samen met de presidenten komend jaar met alle mensen in de rechtspraak een gesprek voeren. Dat kan niet een op een, maar wel in groepen.’

Rechters klagen dat ze onvoldoende inspraak hebben in de benoeming van presidenten.

‘Die invloed is er wel, via allerlei commissies in de benoemingsprocedure. Maar ik denk dat die kritiek niet gaat over gebrek aan invloed, maar dat men zich niet gehoord voelt.’

Is die kritiek terecht?

‘Ik denk dat dat een realiteit is. Er zijn momenten dat er heel goed is geluisterd, maar toch moeten we meer en beter luisteren naar de werkvloer.’

Dat luisteren heeft de visitatiecommissie al gedaan.

‘Maar daarmee zijn de problemen niet opgelost. De commissie signaleert iets waar wij iets mee moeten. De omstandigheden waaronder een rechter moet werken veranderen sterk. De rechter moet veel dichterbij komen. Niet alleen in je toga in de zittingszaal zitten, maar ook naar partijen toe komen, zoals we al de wijkrechter, de buurtrechter en de regelrechter kennen die bij wijze van spreken bij jou in de tuin komt staan en zegt: hoe zit het nou met dat conflict over de schutting met je buren? Deze samenleving kent ook een toenemende multiproblematiek: een zaak gaat vaak niet alleen over een delict, maar ook over ondertoezichtstelling, over schulden, vechtscheiding, huiselijk geweld. Is een rechter van nu in staat om de regie te voeren over al die dossiers? Daarvoor moet je goed kunnen samenwerken met je ketenpartners: politie, Openbaar ­Ministerie, het detentiewezen. Dat heeft consequenties voor een rechter, want het gaat ook over het inleveren van autonomie. De vraag moet dus ook zijn: kun je dat? Ofwel: wat behelst de rechterlijke onafhankelijkheid en waar houdt die op? En misschien moeten we bij sommige rechtszaken in de toekomst ook wel gaan zeggen: beste burger, rechtspraak kost gewoon tijd.’

Zegt u daarmee: beste burger, u moet meer geduld met ons hebben, of: u kunt beter naar een ander adres gaan?

‘De rechter moet nooit uit arren moede zeggen: ga maar naar een ander adres. Maar ik zou wel zeggen: rechter, zorg dat je de verwachtingen goed managet. Wees transparant: als je een zaak krijgt die geen kwestie van leven en dood is en je wacht daar even mee, zeg er dan wel bij dat dat soort zaken bij jouw rechtbank binnen een halfjaar wordt afgehandeld. En hou je daar vervolgens ook aan. Verder hebben we eind vorig jaar een nieuw project in gang gezet dat de doorlooptijden moet verbeteren.’

Op de traagheid van rechtszaken wordt al jaren geen vooruitgang geboekt. Waarom zou dat nu wel gaan lukken?

‘Die garantie heb je nooit vooraf, maar deze projectcommissie deelt als het ware rechtszaken op en bepaalt bij elk onderdeel: voor dit deel van het proces is maximaal zoveel tijd beschikbaar, en daar is die-en-die functionaris voor verantwoordelijk.’

Maar de ene zaak is de andere niet.

‘Over de details kan ik nog niet zo veel zeggen omdat dit project nog niet is afgerond. Maar het gaat over regievoering op zaken en doorlooptijden.’

Die is er nu niet?

‘Die moet kennelijk beter. Overigens hangt dit ook weer samen met de vraag: heb je voldoende mensen en middelen om deze verantwoordelijkheid te nemen? Daarover zijn we nu met minister Dekker in gesprek.’

Is dat een vruchtbaar gesprek?

‘Ik proef vertrouwen van de minister in de Raad en de presidenten om de kritiek van de visitatiecommissie te gaan oppakken. Hij heeft gevraagd hoe hij ons daarbij kan helpen.’

En toen zei u: sinds de digitalisering van de rechtspraak is mislukt komen we 40 miljoen tekort.

‘Dat is veel te weinig. De Boston Consultancy Group heeft gerapporteerd dat de rechtspraak structureel, dus elk jaar, 50 miljoen tekortkomt, plus geld voor innovatie en digitalisering. En als je je digitalisering op orde hebt, moet dat ook steeds geïnnoveerd worden. Dus we zijn nog lang niet op het niveau waar we moeten zijn.’

Geld komt nooit voor niks. Dekker zal eisen gaan stellen.

‘Ik sluit niet uit dat het gesprek uiteindelijk zo zal gaan, maar de onderhandelingen verlopen constructief. Hij zegt nu: ik wil jullie helpen, welke voorwaarden zou ik kunnen stellen om de komende jaren resultaten te zien? Daarin schuilt wel een risico: dat de minister over de band van het geld invloed in het rechterlijk domein heeft. Daar zullen wij ons mordicus tegen verzetten. Dus als Dekker al voorwaarden gaat stellen, gaan het om voorwaarden die niet de rechterlijke onafhankelijkheid aantasten.’

U heeft veel achterstallig onderhoud van uw voorganger geërfd.

‘Ik vind juist dat de blik heel erg naar voren gericht is geweest, naar een rechtspraak die volledig is gedigitaliseerd. We hadden met die digitalisering een grote stap voorwaarts kunnen zetten, maar dat is niet gelukt (men had zich ‘verslikt in de complexiteit van het proces, red.). Dan ben je opeens vier jaar verder, sta je met lege handen en zeg je, achterom kijkend: shit, we zijn niet opgeschoten.’

Dat zal u bij het aanvaarden van deze baan slapeloze nachten hebben bezorgd.

‘Ja, dat klopt. We gaan met de rechtspraak op een heel spannende trektocht de komende jaren, en dat zal van de organisatie veel vragen. Maar ik wil ook benadrukken dat er de afgelopen periode wel degelijk stappen zijn gezet en innovatieve projecten zijn begonnen, zoals de wijk- en de regelrechter die ik al noemde. Ik ben echt trots op rechters en medewerkers die, in tijden van financiële schaarste, kwaliteit blijven leveren. Dat zegt de visitatiecommissie ook. Met hun rapport zijn voor ons de komende jaren veel resultaten te boeken. In positieve zin.’

Visitatiecommissie Openbaar Ministerie

Na de harde conclusies van de commissie-Fokkens vorige week wil het Openbaar Ministerie een visitatiecommissie als in de rechtspraak. ‘Het is jezelf een spiegel voorhouden, een thermometer die je in je organisatie steekt. Dat zou het OM ook kunnen helpen’, zegt Henk Naves, die ‘uiteraard terughoudendheid past’ over de cultuurcrisis bij het OM. ‘De commissie constateert een integriteitsprobleem en ik vertaal dat naar problemen rond de cultuur, het leiderschap en het gedrag van mensen. Dus ook daar moet door de leiding veel werk worden verzet. En dit raakt niet alleen de leiding hè; dit raakt iedereen in de organisatie.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden