'We doen het wel op onze manier'

IJsland was het eerste land dat meegtrokken werd in de ondergang van de bankensector, maar ook het eerste land dat zich op eigen kracht voorzichtig herstelde. De crisis was een zegen, wordt er nu zelfs gezegd, maar het gevaar ligt op de loer. 'Er worden alweer bonussen uitgekeerd.'

Een blonde jonge vrouw vult twee grote gieters met water op een open plek in een woonwijk in Reykjavik. Het groen van radijsjes, spinazie, sla en wortelen op tientallen, door modderpaadjes van elkaar gescheiden lapjes grond blaakt in de zon. Drie jaar geleden nog waren dit schooltuinen, maar vanwege de financiële crisis in IJsland zette het stadsbestuur een streep door alle schooltuinen.


En dus gingen de bewoners er, tegen een paar tientjes vergoeding, zelf maar aan de gang. 'Ik vind het fijn om mijn eigen groenten te verbouwen', zegt Hildur Arna Gunnarsdóttir, terwijl ze haar landje laat zien met sla, bonen, erwten, spinazie, worteltjes en radijsjes. 'Zo weet ik waar mijn eten vandaan komt. En sla is zo duur in de winkel. Vaak moet je dan de helft nog weggooien. Hier pak ik alleen wat ik nodig heb.'


Iets verderop heeft Sigurlaug Hjaltadóttir haar kinderwagen naast haar tuintje gestald. Ze begiet haar bietjes, spinazie en aardappelen. 'Ik heb nog kraamverlof en kom hier iedere week', zegt ze. 'Vorig jaar heb ik de hele winter geen aardappels hoeven kopen.'


Tuinieren is populairder geworden, denkt Gunnarsdóttir. Net als het kopen van IJslandse producten, en beoefening van de nationale sport: breien. 'Ik ben zelf ook weer gaan breien', zegt ze. 'Om me heen zie ik ook dat mensen meer fietsen en hardlopen. Door de crisis zijn we anders gaan denken. Mensen en het milieu staan weer centraal in plaats van geld. Dat is goed, want we konden niet op dezelfde voet doorgaan.'


Vier jaar na de crash van de bankensector in 2008 likt IJsland zijn wonden. Tienduizenden huishoudens verkeren nog altijd in grote financiële problemen. Na het inklappen van de kroon zagen zij hun schuld soms vertienvoudigen vanwege de vele leningen in buitenlandse valuta. Banken en huiseigenaren ruziën nog altijd over herberekening van hun schulden. Mensen worden nog altijd uitgezet, de voedselbank krijgt honderden bezoekers per week. Maar voorzichtig komen er ook positieve berichten naar buiten. Met dank aan diezelfde lage kroon groeit de economie weer. Met name het toerisme, de exporten en binnenlandse productie doen het goed.


De sfeer in Reykjavik doet dan ook ontspannen aan. De inwoners lijken geen straaltje zonlicht aan zich voorbij te willen laten gaan nu de zomer zich in volle glorie heeft aangediend. De terrasjes zijn vol, jongeren zitten met laptops op de stoep en 's avonds lijkt niemand zin te hebben om huiswaarts te gaan en de gordijnen stevig dicht te trekken nu het bijna de hele nacht licht blijft. Overal in het centrum klinkt het Duits, Frans, Engels, Zweeds en Nederlands van rondslenterende toeristen.


Her en der zijn boetiekjes verschenen met IJslands design. Ze hebben de kledingzaken met buitenlandse merken verdrongen. In de Laugavegur, de grootste winkelstraat, hebben tien ontwerpers zich verstopt in een winkeltje onder een hip café. Alleen een pijl naar de kelder buitenom verraadt hun aanwezigheid. 'We zijn in 2010 met zijn drieën begonnen als 'geheime winkel', glimlacht Hulda Dröfn Atladóttir, afgestudeerd aan de mode-academie. 'Maar nu zijn we al met zijn tienen. We zijn populair bij toeristen, maar ook in eigen land is er meer interesse voor IJslands design. Het is nu ook relatief goedkoop, vanwege de lage kroon. Voor de prijs van een fabrieksjurk uit het buitenland krijg je hier een uniek exemplaar.'


Atladóttir besloot na haar studie voor zichzelf te beginnen, omdat ze moeilijk een baan kon krijgen. 'Als ik een redelijke baan had gehad, zou ik die drang niet hebben gehad', zegt ze.


Ook in andere sectoren is het aantal zelfstandig ondernemers gegroeid na de crash. In 2010 verdrong IJsland zelfs de VS van de eerste plaats als meest innovatieve land ter wereld, volgens de ranglijst van het invloedrijke Franse managementinstituut INSEAD. Met name het aantal bedrijfjes in de it- en internetsector, de energiesector en het toerisme is gestegen, zo blijkt uit cijfers van Statistics Iceland.


Volgens Hjalmar Gislason, die vlak voor de crash in 2008 het softwarebedrijf Datamarket begon, was de crisis een zegen. 'In het begin was het onmogelijk om mensen aan te nemen. De banken zogen al het talent naar zich toe. Dat kwam na de crash allemaal vrij. Veel van hen zijn voor zichzelf begonnen.'


De IJslanders lijken na de crisis het heft het liefst in eigen hand te nemen. Ze beseffen dat ze zich deels in slaap hebben laten sussen door mooie verhalen van politici en bankiers. Het leek niet op te kunnen met riante hypotheken en luxe importauto's. Door uit de hand gelopen expansiedrift was de geprivatiseerde bankensector gegroeid tot circa negen keer het bruto nationaal product.


Na de val van het Amerikaanse Lehman Brothers stortte de bankensector in. De overheid had geen geld voor een redding; drie banken werden genationaliseerd.


De regering moest aftreden, een aantal bankiers is vervolgd en voor het eerst ter wereld is ook een premier voor de rechter gedaagd. Premier Geir Haarde werd op één aanklacht schuldig bevonden, op de overige drie werd hij vrijgesproken. Er kwam een nieuwe Grondwet. Premier Jóhanna Sigurdardóttir stelt dat door de aanpak van haar regering de inkomensongelijkheid is gedaald.


Belastingen voor de rijken zijn verhoogd, de uitkeringen bleven intact.


Toch houdt een aantal burgers de nieuwe regering strak in de gaten. Het vertrouwen in de politiek is laag. Ook het nieuwe kabinet van Sigurdardóttir, het eerste linkse kabinet, geniet volgens peilingen slechts steun van 20 procent van de bevolking.


Daarom komen er iedere week zeventien mannen van middelbare leeftijd bij elkaar in een verlaten energiecentrale aan de rand van Reykjavik. Terwijl buiten een rivier met springende zalmen complete gezinnen met hengels lokt, buigen zij zich over de wetboeken van hun land. 'Ik heb een wet geschreven waarin het huidige hypotheeksysteem wordt afgeschaft', zegt Gudmundor Ásgeirssón, voorzitter van de Huizencoalitie, die opkomt voor de belangen van huiseigenaren in problemen.


Dat had de sinds 2008 werkloze computerprogrammeur zichzelf een paar jaar geleden niet zien doen. Maar hij moet wel, zegt hij. 'Er is hier nog steeds zóveel mis. Mensen worden illegaal hun huis uitgezet. Ons hypotheekstelsel gaat in tegen de Europese regels die wij in 1995 hebben ondertekend. Maar het is onmogelijk om het parlement te beïnvloeden, zij houden de banken de hand boven het hoofd.'


De mannen, veelal met gezinnen en voorheen banen als technicus, monteur of verkoper, zijn erin geslaagd met een beroep op de wet een aantal huisuitzettingen te voorkomen. 'Sommige huiseigenaren kregen op het lokale politiekantoor te horen dat ze zouden worden uitgezet zónder dat de banken de benodigde papieren bij zich hadden', zegt Ásgeirssón. 'Als wij meegingen en aantoonden dat dit illegaal was, ging het niet door. Zo gaat het in IJsland.'


Ook ondernemer en investeerder Frosti Sigurjónsson komt regelmatig bijeen met gelijkgestemden om de overheid een spiegel voor te houden. Hij zat in het bestuur van de aandelenbeurs, was baas van IBM en richtte daarna het bedrijf Dohop op, dat het makkelijker maakt op elkaar aansluitende vluchten te zoeken. Hij heeft eveneens een adviesbureau voor investeerders. 'We houden bijeenkomsten met een aantal goed opgeleide vakmensen, ik noem het een taskforce. Als de overheid het niet doet, doen we het zelf. We nodigen parlementariërs en bankiers ook uit om te komen luisteren. Het voelt goed om een actief burger te zijn.'


In 2009 voerde hij fel campagne tegen terugbetalingen van de Icesave-gelden aan Groot-Brittannië en Nederland. Nu wil hij verandering van het financiële systeem. 'Banken lenen hetzelfde geld nu meerdere malen uit. Dat moet verboden worden. Banken zouden geen leningen meer uit het niets mogen creëren. Zo voorkom je een bubbel.'


Toch is er ook teleurstelling over de mate van vernieuwing. Tuinierster Hildur Arna Gunnarsdóttir zegt: 'Ik hoop wel dat de veranderingen blijvend zijn. In de krant las ik dat er alweer bonussen worden uitgekeerd. Dat zou eeuwig zonde zijn.'


En ook blogger Alda Sigmundsdóttir waarschuwt op haar blog Icelandic Weather Report voor te veel optimisme. Ze roept in herinnering dat de media voorheen in de greep waren van de banken en niet kritisch berichtten, zoals een parlementaire onderzoekscommissie naar de crisis achteraf ook constateerde. Volgens haar hebben banken recent opnieuw advertenties teruggetrokken uit de krant DV vanwege 'negatieve berichtgeving'. 'Schokkend genoeg lijken we terug te keren naar de situatie van vroeger.'


Maar in café Laundromat, vlak bij het parlement waar in 2009 nog felle protesten plaatsvonden, klinkt vooral optimisme. 'IJsland is herboren', zegt Sólveig Jónsdottir, journaliste bij het damesblad Nýtt Lif in het bomvolle café. 'Mensen gaven veel te veel geld uit. De crisis was een reality check. We zijn weer terug bij de basis.'


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden