'We brengen de regels terug'

Sirene af, zwaailichten uit, een zwiep naar links de Dubois-Thornstraat in. Het is 20.32 uur, geen ster aan de hemel, en we rijden een buurt in waarvan de burgemeester van Sint-Jans-Molenbeek zegt dat ze er 's nachts niet alleen durft te komen. Een buurt waar de politie een dag eerder door jongeren is aangevallen, en waar je als politiepatrouille dus beter zonder sirene aankomt.

De Belgische politie op patrouille in Molenbeek. Beeld null
De Belgische politie op patrouille in Molenbeek.

De jongeren zijn er, een stuk of veertig zoals voorspeld. Ze lopen opgewonden voor twee betonnen woontorens, en steken hun vuisten in de lucht als ze de politiewagen zien. Uit alle ramen - zestien etages hoog - hangen buren te kijken. Hoofdinspecteur Gunther Vanden Eynde maant me naast zijn agenten onder een smal afdakje te staan. 'Er kan hier van alles uit de lucht vallen. Gisteren is een pot verf naar beneden gegooid, op het dak van een politiewagen. En twee stenen door een autoruit.'

We zijn op patrouille in Sint-Jans-Molenbeek, een van de negentien gemeenten in het Brussels gewest, en wereldwijd bekend als draaischijf voor terrorisme. Bij de grote Europese aanslagen van de afgelopen jaren, inclusief Parijs, was er een link met Molenbeek. Ook aan de terreur op vliegveld Zaventem en in metrostation Maalbeek, vandaag precies een half jaar geleden, deed een Molenbekenaar mee. Minister van Binnenlandse Zaken Jan Jambon (N-VA) beloofde Molenbeek 'op te kuisen'.

Actieplan

In februari lanceerde hij het Kanaalplan, voluit: actieplan tegen radicalisering, gewelddadig extremisme en terrorisme in de Kanaalzone. Niet alleen voor Molenbeek dus, maar voor acht gemeenten langs het kanaal Brussel-Charleroi, die met armoede, criminaliteit en radicalisering kampen. Van hieruit vertrokken veel Syriëstrijders, en naar hier keren ze ook terug.

Dankzij het Kanaalplan kreeg de politiezone Brussel-West, waarin Molenbeek ligt, vijftig extra agenten. Die stellen de autoriteiten in staat teruggekeerde Syriëstrijders beter op te volgen, beter te controleren wie waar woont, en de strijd tegen drugs, wapenhandel, valse paspoorten en witwaspraktijken op te voeren, want daar worden aanslagen mee gefinancierd.

Om een beeld te krijgen van Molenbeek en het Kanaalplan, gaan we een dag mee met de interventiedienst. We rijden mee met Gunther Vanden Eynde, hoofdinspecteur van brigade zes, en zijn adjunct Kristof Callaert. 'Verwacht er niet te veel van', waarschuwt die. 'Veel journalisten denken dat Molenbeek heel gevaarlijk is, maar zijn achteraf teleurgesteld. Eigenlijk valt het hier best mee.'

Agenten Gunther vanden Eynde (rechts) en Kristof Callaert. Beeld null
Agenten Gunther vanden Eynde (rechts) en Kristof Callaert.

Overwerk

De namiddag begint inderdaad rustig: een paar diefstallen, een vechtpartij die afgelopen is voor de politie erbij komt, en de verdwijning van een 7-jarig jongetje dat een halfuur later wordt gevonden. We rijden rondjes langs overvolle theehuizen, waar iedereen de politiewagen wantrouwig observeert maar verder niets gebeurt. 'Nee, er zijn hier geen no go-zones', zegt Callaert, die zich flink kan ergeren aan dat gerucht. 'Noem een straat en we rijden erheen.'

Normaal zouden de twee op een namiddag als deze processen-verbaal uittikken, terwijl hun brigadeleden patrouille rijden. De dienst van brigade zes loopt tot 22 uur, maar door het vele papierwerk werken Vanden Eynde en Callaert meestal tot 2 uur 's nachts. Hoe eerder ze achter de computer kruipen, hoe minder overwerk.

Opstootjes

Maar om 20.26 uur, net als ze aan de pv's willen beginnen, komt een dringende oproep binnen: Z., een man van Marokkaanse afkomst die kritisch is over zijn eigen gemeenschap en daardoor niet goed ligt in de buurt, voelt zich bedreigd. Hij wordt door veertig jongeren omringd, bij de woontorens waar een dag eerder de politie is aangevallen. Vanden Eynde en Callaert scheuren erheen.

Zulke opstootjes horen erbij in Molenbeek, zegt Vanden Eynde. Straatschoffies proberen de politie soms uit te dagen, op zoek naar een verzetje. Het komt er vooral op aan de kalmte te bewaren, en niet op provocaties in te gaan. Rustig halen ze Z. tussen de jongens uit en praten ze in op een vrouw met witte hoofddoek, die de hetze tegen Z. dit keer in gang heeft gezet.

Om 20.47 uur is de rust teruggekeerd. Een van de brigadeleden maakt, voor hij vertrekt, een opmerking: 'Die vrouw met die witte hoofddoek, is die aan het radicaliseren? Heb je gezien hoe die jongens achter haar aan lopen? Dat is toch niet normaal.' Het is meer een gevoel dan een aanwijzing, maar het illustreert de alertheid binnen het politiekorps.

Gunther Vanden Eynde: 'Opstootjes horen erbij in Molenbeek.' Beeld null
Gunther Vanden Eynde: 'Opstootjes horen erbij in Molenbeek.'

Signalen

'We vragen onze agenten hun ogen open te houden', zegt Vanden Eynde. 'Als je bij een huiszoeking naar drugs zoekt, maar je ziet op tafel een grondplan van de kerncentrale van Doel liggen, dan wordt dat geregistreerd. Dat kan een losse flodder zijn, maar als daar meer elementen bij komen, krijg je iemand in het vizier. Je merkt dat agenten nu meer waakzaam zijn. We leven in andere tijden.'

Wat met het Kanaalplan ook verandert, is dat al die losse signalen van agenten, straathoekwerkers of gemeenteambtenaren niet meer in een rapportje verdwijnen waar niemand nog naar kijkt, maar aan elkaar worden gekoppeld. Vaak bleken Molenbeekse terroristen achteraf wel bekend te zijn bij de politie, maar onopgemerkt te zijn gebleven in een brij van informatie.

De 'cel radicalisme' van de Molenbeekse politie, die van twee naar acht man is uitgebreid, onderzoekt nu alle signalen en tips, en voegt die, indien ernstig, toe aan een landelijke databank van Syriëstrijders en terreurverdachten. Ze brengt ook regelmatig bezoek aan de 57 Molenbekenaars die in de databank staan, en alarmeert bij verdachte signalen de federale politie en inlichtingendiensten. Tegelijk proberen politie en gemeentediensten samen alle info over de personen in de databank naar boven te krijgen: met wie gaan ze om, naar welke theehuizen of sportclubs gaan ze, en zijn dat mogelijk dekmantels voor radicale activiteiten?

Gunther Vanden Eynde: 'We vragen onze agenten hun ogen open te houden.' Beeld null
Gunther Vanden Eynde: 'We vragen onze agenten hun ogen open te houden.'

Straffeloosheid

Radicalisering bewijzen bij de rechter is niet eenvoudig. De diensten speuren daarom ook naar mogelijke andere overtredingen, want dat is de snelste manier om in te grijpen. Zo werd een ongeregistreerde koranschool gesloten omdat ze geen brandweervergunning had. 'Een gebedshuis sluiten op basis van wat er binnen verteld wordt, is heel moeilijk', zegt politiewoordvoerder Johan Berckmans. 'Maar wie niets te verbergen heeft, kan ook zijn vergunningen op orde brengen.'

'Het gaat er ook om weer orde in de wijk te krijgen', zegt Françoise Schepmans (MR), de burgemeester van Molenbeek. 'Veel mensen hadden de indruk dat alles hier mocht, er was een gevoel van straffeloosheid. Nu brengen we de regels terug.'

Tegelijk willen de autoriteiten vermijden dat de 95 duizend Molenbekenaars de indruk van een heksenjacht krijgen. 'Niet Molenbeek moet worden aangepakt, maar de radicalisering en de netwerken', zegt Schepmans. 'Zelfs als je Syriëstrijders gaat controleren, moet je dat met respect doen', zegt hoofdinspecteur Vanden Eynde. 'Niet de deur binnenstappen alsof Al Qaida zelf daar zit. Dat is niet altijd gemakkelijk: na een aanslag zijn de gemoederen soms verhit.'

Vreemde oproep

De dienst van brigade zes loopt ondertussen op zijn einde als plots een vreemde oproep binnenkomt: een jonge vrouw wordt tegen haar wil vastgehouden, maar de beller weet niet waar ze is. In het appartement van de jonge vrouw brandt licht, maar wordt niet opengedaan. Wat is hier aan de hand? Is er echt een vrouw in gevaar, of houdt de beller de politie voor de gek?

Vanden Eynde klimt via het balkon van de buren tot bij een open raam op de eerste verdieping, en ziet: niemand thuis. Een andere agent slaagt erin de vrouw op te bellen, maar ze zegt van geen noodoproep te weten. Ze wordt met een smoes naar het appartement gelokt, en komt even later aanwandelen, samen met haar verloofde. Een doodgewoon koppel, dit lijkt vals alarm.

Als de politie de vrouw even apart neemt, barst ze los: ze wordt door haar familie gedwongen met haar Marokkaanse neef te trouwen. Ze heeft haar studies moeten stopzetten, mag niet alleen buiten komen, is een gevangene in haar eigen huis. De familie staat ondertussen voor de deur en probeert de vrouw tegen te houden. Slechts met veel duw- en trekwerk raakt ze in een politiewagen. De moeder en oom worden een tijdje opgepakt, de verloofde zal het land moeten verlaten.

Kristof Callaert: 'Nee, er zijn hier geen no go-zones.' Beeld null
Kristof Callaert: 'Nee, er zijn hier geen no go-zones.'

Met radicalisering heeft het niet noodzakelijk te maken, maar het toont hoe gesloten de lokale gemeenschap soms is, zegt Vanden Eynde, eenmaal terug op het politiebureau. 'Ze gaan zo ver om de verplichtingen van hun cultuur boven het welzijn van hun dochter te stellen. Je kunt je de vraag stellen: plaatsen zulke mensen de westerse maatschappij onder of boven de islam?'

Het is ondertussen 23.30 uur. Voor de jonge vrouw wordt een opvangtehuis gezocht, en Vanden Eynde en Callaert maken zich op om hun processen-verbaal te tikken. De volgende morgen om 7.16 uur krijg ik een sms: net klaar met werken.

Kanaalplan

145 extra agenten voor de lokale politiezones van de acht betrokken gemeentes. Molenbeek kreeg er vijftig, maar daarvan zijn er alweer vijftien weg. De extra manschappen zijn agenten zonder vaste standplaats die vanuit het hele land verplicht naar Molenbeek worden gestuurd. Sommigen wonen 150 kilometer ver of vinden Molenbeek te heftig. Zij vroegen meteen een andere standplaats aan. De politiekorpsen willen liever structurele versterking.

Huiszoekingen: de vervallen huizen in Molenbeek-centrum worden vaak eindeloos opgedeeld in appartementen, en de inwoners verhuizen veel. Het bevolkingsregister is niet bijgehouden, het is vaak onduidelijk wie waar woont. Dankzij twintig extra wijkagenten zijn de afgelopen maanden 5.073 adressen gecontroleerd. Liefst 589 mensen wonen niet meer op hun adres, 61 woningen voldoen niet aan de regels. De ambtelijke opvolging laat op zich wachten: de gemeente heeft te weinig ambtenaren.

Syriëstrijders opvolgen: de 57 Molenbekenaren uit de landelijke databank voor Syriërstrijders krijgen regelmatig bezoek van lokale politieagenten gespecialiseerd in radicalisering. De gevaarlijkste verdachten worden door de federale politie in de gaten gehouden, met zwaardere middelen.

Strijd tegen drugs, wapens, valse paspoorten, witwaspraktijken: zowel grote acties, waarbij systematisch alle auto's worden doorzocht, als heel gericht speurwerk naar illegale activiteiten in organisaties gelinkt aan de 57 namen uit de landelijke databank. Het aantal drugszaken is verdubbeld in vergelijking met vorig jaar, 73 personen zijn in verdenking gesteld.

Controle van alle verenigingen: van de ruim 1.500 verenigingen moeten er 450 hun papierwerk in orde brengen, naar 59 is een juridisch onderzoek geopend. 78 verenigingen zijn gesloten, of hebben zichzelf opgeheven omwille van de opgevoerde controles.

null Beeld null
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden