Column

We beleven een conservatieve revolutie

De Brexit gaat het voorstellingsvermogen te boven.

Alexis de Tocqueville. Beeld Science Photo Library

Achteraf is voorspellen gemakkelijk. Ik had de Brexit niet zien aankomen. Wel zag ik dat het debat op een rare manier werd gevoerd. Soevereiniteit terugkrijgen is onzin, schamperde de vooraanstaande FT-econoom Martin Wolf. Groot-Brittannië is immers, als Gulliver met zijn duizend draden, met 13.000 verdragen aan de buitenwereld verbonden. Net zo schamper was het oordeel over de strijdkreet 'take back control' van de Brexiteers. Er viel immers niks terug te nemen?

Zo is er ook veel gepraat over het onbehagen, maar de praktijk was steeds de orde van de dag. Ik zag minister Koenders bij Nieuwsuur serieus kijken. De burgers zijn ontevreden en we moeten echt iets doen aan Europa, zei hij. Hij gaf als voorbeeld dat Brussel het schoolfruit niet moet willen regelen. Sjonge. Om vervolgens in één adem meer samenwerking op gebied van migratie, en meer samenwerking bij de terreurbestrijding aan te prijzen. 'Dat vindt iedereen.' Nu blijkt dat lang niet iedereen dat vindt. Zo is de Brexit een echte aardverschuiving; hier is iets gebeurd dat het voorstellingsvermogen te boven gaat: een conservatieve revolutie.

Het onbehagen staat al jaren op het menu. Maar het Europese midden slaagt er almaar niet in woorden te vinden die hout snijden. Juristen en economen domineren van oudsher het Europadebat, en in hun optiek is het onbehagen eenvoudigweg geen categorie. De al genoemde Martin Wolf zei donderdagavond voor de BBC dat alle economische experts het eens zijn een Brexit is het domste wat de Britten zouden kunnen doen.

Juridisch gezien is het niet anders. Er zijn Europese regels en wetten, en gevoelens zijn irrelevant. Maar ze zijn er, dat gaat van een conservatieve Poolse regering die weigert om rechters aan het constitutionele hof te bevestigen, tot de Franse Manif-pour-tous, die zich twee jaar geleden tegen het homohuwelijk keerde. De gemene deler is dat het niet kán, dat het niet mág en dat het toch gebeurt. Juristen, economen en ambtenaren grijpen naar hun hoofd. Nu was het de beurt aan de Britse burgers en die staken hun middelvinger op.

Mijn intellectuele idool heet Alexis de Tocqueville (1805 - 1859). Deze grondlegger van de sociologie heeft zich zijn hele leven beziggehouden met de oorzaken van de Franse Revolutie. In 1848 zat hij in de Assemblée en waarschuwde voor een revolutie, die hij als enige zag aankomen. 'Dom-oren! Dit is geen rel, dit is een revolutie!', riep hij zijn collega-politici toe. Ook de grote Revolutie van 1789 kwam voor de meesten als een donderslag bij heldere hemel. Ze hadden er geen woorden voor, net als nu.

Tocqueville verklaart het onvermogen om te zien wat achteraf zo overdonderend aanwezig was met het centrale begrip 'zeden', in het Frans les moeurs; zeden zijn manieren van denken, doen en voelen. Ze gaan vooraf aan de wetten, zijn ongeschreven en daarom moeilijk grijpbaar. Maar niet minder belangrijk. Zeden zijn ingebed in het verleden en hebben een sterke morele dimensie: zo doen wij de dingen hier. Niemand kan het wat schelen om soevereiniteit in te leveren voor een bankenunie. De wezenlijke vraag is of wij ongevraagd anders moeten leven. De Britten zijn daar als conservatieve eilanders gevoelig voor; wie denkt dat het hier of in Polen anders is, vergist zich.

Met het oog op de zeden, dient zich de botsing tussen de nationale staat en de Europese gedachte al vlot aan. Een paar jaar geleden interviewde ik Guy Verhofstadt, de totempaal van D66. Hij is zo'n driftig voorstander van een federaal Europa dat het in zijn ogen een schande is dat er überhaupt tegenstanders bestaan. Vanwege de opeenvolgende crises klinkt dit geluid nu wat gedempter. Maar het is nog altijd dominant en de boodschap luidt dat Europa een moreel project is. De noodzaak van Europa was immers de uitkomst van de Tweede Wereldoorlog.

De Europese moraal kreeg vorm in de mensenrechten, altijd, overal en voor iedereen. Vandaar dat de EU niet in staat is een buitengrens aan te geven. De natiestaat daarentegen sluit in maar sluit ook uit. Niet iedereen mag meedoen. Wie Nederlander is, bepaalt de wet, staat in onze Grondwet. De natiestaat is geworteld in de geschiedenis en de zeden. Zo doen wij de dingen hier. Maar de natiestaat is in de verdrukking geraakt.

De nationale geschiedenis is de laatste decennia in verbazend tempo schuldige geschiedenis geworden; in Duitsland is geprobeerd iets van een nationale Leitkultur van de grond te krijgen; tevergeefs. Nu zag ik op televisie hoe Britse kiezers besmuikt zeiden dat 'er' teveel van zijn. Ze bedoelden immigranten maar durfden het woord niet uit te spreken. Daarna zijn ze naar het stemhokje gegaan om te laten weten wat ze er echt van vinden.

Terug naar Tocqueville. In de allerkortste samenvatting was de oorzaak van de Franse Revolutie: volgens de zeden waren de mensen gelijk, volgens de wetten nog niet. Dat leidde tot een razernij die de omwenteling teweegbracht. Nu bevinden we ons in de omgekeerde situatie. We beleven een conservatieve revolutie. De Europese wet schrijft internationale gelijkheid voor. Maar het is geen beleefde gelijkheid.

In de wandeling heet het Brusselse bemoeizucht, maar het is veel ernstiger: een diepgevoelde inbreuk op historisch gegroeid denken en doen. Voor Duitsers heeft geld een andere gevoelswaarde dan voor Fransen, laat staan Grieken. Immigratie is eigenlijk overal een probleem. De wrevel over immigratie heeft met fascisme niets van doen. Boris Johnson is een avonturier, een fascist is hij niet. Britten, Fransen, Duitsers, Italianen of Nederlanders, ze hebben hun samenleving anders ingericht. Zoals ze dat zelf willen. En ze willen dat zo houden.

Guy Verhofstadt Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden