Waterspuwers en pinakels komen naar beneden - de Notre Dame brokkelt langzaam af

De last van het Franse erfgoed: iemand 150 miljoen over ter restauratie?

Het onvoorstelbaar rijke erfgoed van Frankrijk is ook een last: veel monumenten behoeven restauratie en de staat kan die niet alleen betalen. De Notre Dame, symbool van middeleeuws geloof in Parijs, is in verval - misschien dat fans Beyoncé en Jay Z kunnen bijspringen.

Foto afp

'Kijk, dit is ons kerkhof', zegt Michel Picaud, voorzitter van de stichting Vrienden van de Notre Dame. Onder een afdak in een tuin van de kathedraal liggen stukken torenspits, waterspuwer en andere stenen ornamenten opgestapeld. 'Allemaal naar beneden gekomen of uit voorzorg verwijderd', zegt Picaud.

Voor de haastige passant is de Notre Dame van Parijs nog altijd een robuuste kolos, symbool van onwankelbaar middeleeuws geloof. De vluchtige blik wordt getrokken naar de glorieuze glas-in-loodvensters, de heiligenbeelden en de schilderachtige waterspuwers die als beesten uit de gevel komen. Maar als je beter kijkt, zie je dat veel pinakels - de decoratieve 'torentjes' - met stalen banden bij elkaar worden gehouden. Op sommige plaatsen steekt slechts een pvc-buis uit de gevel. De waterspuwer die er ooit omheen zat is verdwenen. Als Picaud ons over het dak rondleidt, blijkt hoe slecht de kathedraal er aan toe is. Overal liggen stenen ornamenten, weggehaald om te voorkomen dat een argeloze voorbijganger ze op zijn hoofd zou krijgen. Op sommige plaatsen is de stenen reling vervangen door houten schotten. De kalksteen is bros en brokkelig, geteisterd door eeuwen van wind, regen en vervuiling.

'Voor een complete restauratie is 150 miljoen euro nodig', zegt Michel Picaud even later, in het kantoortje van de aartsbisschop. 'Maar we hebben gekeken welke herstelwerkzaamheden het meest dringend zijn. Daarvoor hebben we de komende tien jaar 60 miljoen nodig.'

Bij een rondleiding over het dak blijkt: overal liggen stenen ornamenten, weggehaald om te voorkomen dat een argeloze voorbijganger ze op zijn hoofd zou krijgen. Foto Bart Koetsier

De Vrienden van Notre Dame

De Notre Dame is eigendom van de staat, de kerk is huurder. De staat kan de restauratie niet in zijn eentje betalen. Hulp van particuliere geldschieters is noodzakelijk. Onlangs sloten kerk en staat een overeenkomst. Als de Vrienden van de Notre Dame elk jaar 2 miljoen euro aan giften weten aan te trekken, zal de staat zijn jaarlijkse bijdrage verdubbelen van 2 naar 4 miljoen. In dat geval krijgt de kathedraal elk jaar 6 miljoen euro binnen en kan de kern van de restauratie in tien jaar worden uitgevoerd.

De Vrienden van de Notre Dame zijn een campagne van fondsenwerving begonnen, waarbij ze zich ook op de Verenigde Staten richten. Daar zitten veel rijke gevers en de Notre Dame heeft er een enorme reputatie, mede dankzij de tekenfilm De Klokkenluider van de Notre Dame van Walt Disney. Zangeres Beyoncé en haar man, rapper Jay Z, lieten al weten grote fans van de kathedraal te zijn. 'Het begin van de campagne is goed verlopen. We maken geen bedragen bekend, maar we hebben inmiddels zeshonderd donoren. Dat is heel bemoedigend', zegt Picaud.

'In de kerk zit je nog droog. Maar als we niets doen, zal het gaan lekken', zegt Michel Picaud, voorzitter stichting Vrienden van Notre Dame. Foto Bart Koetsier

Last

Voor Frankrijk is het onvoorstelbaar rijke erfgoed ook een last. Het lijkt onbegonnen werk om alle kerken, kastelen en kathedralen in stand te houden. Frankrijk telt 43.636 historische monumenten, waarvan er 9.000 in erbarmelijke staat verkeren, 2.844 in hun voortbestaan worden bedreigd en 350 op instorten staan.

De staat heeft zijn budget voor monumentenzorg met 5 procent verhoogd tot 326 miljoen euro per jaar, maar dat is bij lange na niet genoeg om alle monumenten te onderhouden. Particulieren moeten uitkomst bieden. President Macron heeft de immer grijnzende tv-presentator Stéphane Bern benoemd tot Monsieur Patrimoine, 'meneer erfgoed'. Bern maakt historische tv-programma's waarin de pracht en praal van het Franse verleden wordt bejubeld in een decor van paleizen, kastelen, pruiken en goudkleurige kostuums. Hij verklaarde een 'nieuwe kruistocht voor het erfgoed' te gaan voeren en kwam meteen met een omstreden idee. Waarom heffen de Notre Dame en andere kathedralen geen toegang? In Londen betaal je ook 22 pond voor een kaartje voor de Westminster Abbey.

De staat heeft zijn budget voor monumentenzorg met 5 procent verhoogd tot 326 miljoen euro per jaar, maar dat is niet genoeg om alle monumenten te onderhouden. Foto Bart Koetsier

'Voor sommige delen van de kathedralen wordt al toegang gevraagd', zegt Michel Picaud van de Vrienden van de Notre Dame. 'Het beklimmen van de toren kost 10 euro, toegang tot de schatkamer 5 euro. Maar de kerk vindt het belangrijk dat de kathedraal zelf vrij toegankelijk blijft. Vanuit een religieus perspectief is dat ook logisch.'

De dichter Paul Claudel bekeerde zich tot het katholicisme toen hij overweldigd werd door de aanblik van het beeld van de Maagd Maria in de Notre Dame. Als hij een kaartje had moeten kopen, was dat misschien niet gebeurd. Inmiddels is het plan van Bern weer van de baan. Wel wordt een krasloterij georganiseerd en zal Bern op televisie sponsors gaan zoeken voor verkruimelende monumenten.

De Fransen zijn dol op hun erfgoed, maar dat is niet altijd zo geweest. Aan het begin van de 19de eeuw verkeerde de Notre Dame in deplorabele staat. Tijdens de Franse Revolutie werden de altaren vernield en de schatkamer geplunderd. In 1793 werd de kathedraal voor een paar jaar getransformeerd tot een Tempel van de Rede.

Op sommige plaatsen steekt slechts een pvc-buis uit de gevel. De waterspuwer die er ooit omheen zat is verdwenen. Foto Bart Koetsier

De ommekeer kwam in 1831, toen Victor Hugo zijn klassieke roman De Klokkenluider van de Notre Dame publiceerde. Hugo was een atheïst, maar ook een romanticus die de Notre Dame zag als een weerspiegeling van de Middeleeuwen in hartje Parijs. Met de tragische figuur van de gebochelde klokkenluider Quasimodo wist hij de Parijzenaars te overtuigen van de waarde van de kathedraal. De architect Viollet-le-Duc restaureerde de Notre Dame, gebruikmakend van oude tekeningen, maar ook van zijn fantasie. Zo zijn de monsters op de torens verzinsels uit de 19de eeuw. Als grapje heeft de apostel Thomas, een beeld aan de voet van de torenspits, het gezicht gekregen van Viollet-le-Duc.

Volgend jaar begint het eerste deel van de restauratie. Als eerste wordt de torenspits aangepakt, die Viollet-le-Duc op basis van oude tekeningen had opgebouwd. De spits ziet er op het oog goed uit, maar de loden bekleding laat water door waardoor het onderliggende hout begint te rotten. 'In de kerk zit je nog droog. Maar als we niets doen, zal het gaan lekken', zegt Picaud. 'In de 19de eeuw verkeerde de kathedraal in een nog veel slechtere staat. Toen was het praktisch een ruïne. Juist omdat te voorkomen, willen we nu ingrijpen.'

Foto afp

Stalen banden houden de boel bij elkaar

Voor de huidige passant is de Notre Dame van Parijs nog altijd een robuuste kolos, symbool van onwankelbaar middeleeuws geloof. Maar kijk beter en je ziet dat de boel met stalen banden bij elkaar wordt gehouden. Hier scrollt u erdoorheen.

Meer over