Waterboarden en de waarheid

Wat heeft de wetenschap te zeggen over de actualiteit? Deze week: hoe martelen leidt tot foute informatie.

TONIE MUDDE

Osama Bin Laden is gevonden dankzij het martelen van gevangen. Dat is de verhaallijn van de film Zero Dark Thirty, die deze week in Nederland in première ging. In de VS leidde de film tot ophef op het hoogste niveau. De makers beweren dat de film een realistische weergave van de geschiedenis is. Onzin, aldus CIA-directeur Michael Morell, die in een uitgelekte memo verzekerde dat marteling geen rol speelde bij de vangst van Bin Laden.

Pijn doet schuldigen de waarheid vertellen, dat is het idee achter martelen, vertelden Harvard-onderzoekers een paar jaar geleden tegen 78 proefpersonen. De vrijwilligers maakten kort kennis met een vrouw die verdacht werd van diefstal. Vervolgens luisterden de deelnemers via een intercom naar de reacties van de vrouw, die gemarteld werd door haar hand in ijswater onder te dompelen. De vrouw - die in werkelijkheid ongedeerd bleef - bekende niet. Soms reageerde ze onverschillig, soms jammerde ze van de pijn.

Gevolg: hoe meer de vrouw schreeuwde, hoe meer de proefpersonen haar als schuldig bestempelde. Dit effect staat in de psychologie bekend als 'cognitieve dissonantie'. De proefpersonen willen af van het ongemakkelijke gevoel van het aanhoren van een marteling en doen dit door zichzelf wijs te maken dat degene in de pijnbank zijn straf wel zal verdienen.

Marteling maakt de informatiepuzzel er voor verhoorders dus alleen maar complexer op: met elke schreeuw lijkt de verdachte een beetje schuldiger, terwijl dit dus allerminst zo hoeft te zijn. Zelfs als de verdachte over cruciale informatie beschikt, is het twijfelachtig of marteling tot de waarheid leidt.

In een akelig realistisch experiment van het National Center for PTSD (posttraumatisch stresssyndroom) ondergingen commando's slaaponthouding, honger en extreme temperatuurschommelingen. De gekwelde soldaten bleken door hun behandeling zeer slecht te scoren op geheugentests. Dat terwijl deze commando's juist hun stinkende best deden om informatie goed te onthouden en reproduceren. Ze hadden dus - in tegenstelling tot een terrorist - niet eens een belang om de verhoorder te misleiden.

De Ierse neurowetenschapper Shane O'Mara wijst erop dat er bij extreme stress - zoals bij marteling - beschadigingen optreden van de prefrontale cortex en de hippocampus - twee gebieden die cruciaal zijn bij het langetermijngeheugen. En zo wordt het antwoord op de vraag 'Waar was je op 5 januari?' er dus niet betrouwbaarder op wanneer iemand vreest voor stroomstoten of zweepslagen.

Zelfs als een verdachte de waarheid onthult na marteling, blijft het altijd de vraag of diezelfde informatie niet op andere manieren verkregen had kunnen worden. Zo beschrijft het standaardwerk Torture and Democracy de marteling door Franse verhoorders tijdens de Algerijnse onafhankelijkheidsoorlog. De verdachte wordt drie dagen op de pijnbank gelegd, terwijl de kaart met de locaties van bomfabrieken gewoon in zijn zak zit.

undefined

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden