ANALYSE

Wat zou een Brexit voor Nederland betekenen?

Nederland komt vaker alleen te staan bij Europese besluitvorming

Eind deze maand stemmen de Britten of ze in de EU willen blijven of niet. Wat zou een Brexit voor Nederland betekenen?

De toenmalige Londense burgemeester Boris Johnson spreekt tijdens een campagne-evenement in Manchester. april 2016. Beeld epa

Nog voor de meeste Britten na de keuze voor een Brexit op hun werk zijn aangekomen, zal de eerste economische schade al een feit zijn. Het Brexit-scenario van ING voorspelt dat zodra de beurskantoren hun deuren openen, het Britse pond onderuit vliegt. 'Je ziet de laatste tijd dat de wisselkoers vanwege alle onzekerheid onrustig heen en weer schudt', zegt Raoul Leering, hoofd internationaal handelsonderzoek bij ING. 'Na een Brexit wordt dat alleen maar erger.' Leering schat dat de pond, nu nog goed voor 1,3 euro, dan nog maar 90 eurocent waard zal zijn.

Europese bedrijven merken dit vrijwel meteen, omdat de ponden die zij verdienen dan minder euro's waard zijn. Bovendien worden producten uit de EU duurder voor de Britten, waardoor de vraag zal dalen en de export naar het VK afneemt. 'Dit is het meest directe effect op de korte termijn', aldus Leering.

Voor Nederland komt dit bovengemiddeld hard aan, omdat het Verenigd Koninkrijk onze tweede handelspartner is. De vraag van de Britten naar onze goederen en diensten (zoals bijvoorbeeld voedingsmiddelen, delfstoffen en machineverhuur) is goed voor 3,7 procent van ons bbp. Dat is goed voor ruim 300 duizend banen. Daarnaast is Nederland na de Verenigde Staten de grootste investeerder in het VK. Het rendement op die investeringen is goed voor 1 procent van ons bbp.

Economische belangen

Ook werkgeversorganisatie VNO- NCW benadrukt hoe groot de economische belangen voor Nederland zijn. 10 procent van onze export gaat erheen, 36,5 miljard euro. Toch waagt de werkgeversorganisatie zich niet aan een voorspelling hoeveel schade die economische belangen zullen ondervinden bij een Brexit. 'Dat hangt af van de details van een nieuw economisch akkoord dat de EU en het VK dan moeten sluiten', aldus Winand Quaedvlieg, hoofd van het Brusselse kantoor.

Volgens het verdrag van Lissabon heeft het VK, nadat het officieel het EU-lidmaatschap heeft opgezegd, twee jaar de tijd om met de EU te onderhandelen over de voorwaarden. De experts zijn het erover eens dat het VK in ieder geval deel zal willen blijven uitmaken van de gemeenschappelijke markt (met vrij verkeer van goederen, kapitaal, diensten en personen). Met het Noorse model (deelname aan de interne markt in ruil voor het overnemen van de EU-regels, maar geen zeggenschap over beleid) gaat de handel door en blijven invoerheffingen uit.

Omdat dit ook in het belang is van de EU, valt te verwachten dat de Brexit geen vechtscheiding zal worden. Toch zal de EU zijn huid duur verkopen. Commissievoorzitter Jean-Claude Juncker zei eerder al 'dat deserteurs niet met open armen worden ontvangen'. Ook Leering van ING voorspelt moeilijke gesprekken, alleen al omdat de EU wil voorkomen dat andere lidstaten de Britse exitroute als een aantrekkelijk alternatief gaan zien.

De Britse premier David Cameron (r) en de burgemeester van Londen Sadiq Khan (L) voeren campagne tijdens de aftrap van de 'Remain In'-campagne in Londen. Beeld epa

Minder investeren

Die lange periode van onzekerheid zal volgens VNO-NCW waarschijnlijk de grootse schade toebrengen aan de handel. 'Als je nu investeert in het VK, moet je incalculeren dat je afzetmarkt straks 60 miljoen consumenten heeft in plaats van 500 miljoen', aldus Quaedvlieg. Volgens analisten is nu al te zien dat ondernemers minder investeren uit angst voor een Brexit: in het eerste kwartaal daalde het groeitempo van de Britse economie naar het laagste niveau in ruim drie jaar.

Volgens Quaedvlieg maken veel ondernemers die handelen met het VK zich zorgen omdat ze niet weten of de huidige invoerregels, productstandaarden en verblijfsrechten voor hun personeel straks overeind blijven. CEO Ben van Beurden van het Brits-Nederlandse Shell zei dat een Brexit het bedrijf zou 'verzwakken'. 'Wij gedijen bij een afname van barrières. Als het VK en de EU uit elkaar gaan lopen, levert dat allerlei inefficiënties op. Dat is een fundamenteel economisch gegeven.'

Ook op andere manieren zal de handel met het VK lange tijd gehinderd worden, denkt Leering van ING. Zo hanteren de Europese lidstaten ondanks de interne markt nog allerlei handelsbarrières zoals specifieke producteisen, die de EU door harmonisatie van wetten en regels uit de weg probeert te ruimen. Volgens Leering leert de praktijk dat deze barrières onderling veel sneller worden afgebouwd dan met landen buiten de EU. De ING schat dat door deze niet tarifaire handelsbelemmeringen het bbp van het VK na tien jaar 1,5 tot 2,5 procent lager uitvalt.

Voordelen Brexit

Analisten zien voor Nederland ook mogelijke voordelen aan een Brexit. Financiële instellingen in de Londense City zinspeelden al op een verhuizing naar Frankfurt, Parijs of Amsterdam. Zo kondigde HSBC aan bij een Brexit duizend medewerkers naar het kantoor in Parijs over te hevelen.

Ook andere bedrijven die het VK als hub voor de rest van de EU gebruiken, zoals bijvoorbeeld Japanse autofabrikanten, zullen hun heil wellicht op het vasteland zoeken. Vanwege het gunstige vestigingsklimaat voor multinationals komt Nederland dan al snel in aanmerking, een klein lichtpuntje in een verder vooral duister avontuur.

Tijdens een reis in Japan, vorig jaar november, wist premier Rutte de Britten, zeker de eurosceptische, flink te irriteren door commentaar te leveren op een mogelijke Brexit. Het Verenigd Koninkrijk zou een 'middelgrote economie in het midden van de Atlantische Oceaan' worden, gelegen 'niet in Amerika noch in Europa'.

De plaagstoot was geen toeval. Rutte wist dat als hij, een van de belangrijkste bondgenoten van de Britten in de EU, dit zou zeggen, het gehoord zou worden in Londen.

Officieel is het standpunt van Nederland dat 'het voor de Britten verstandiger is in de EU te blijven'. Maar in werkelijkheid zijn diplomaten bezorgd over het dreigende vertrek van 'de beste vriend' in de EU.

Beeld epa

Minderheidspositie

Gevraagd naar de politieke gevolgen voor Nederland van een Brexit, wordt vaak verwezen naar de stemverhoudingen in de Europese Raad, het belangrijkste beslisorgaan in Brussel. Na Zweden is er geen land dat de afgelopen zes jaar zo vaak met het VK meestemde, blijkt uit onderzoek van VoteWatch. De twee landen willen grofweg hetzelfde met Europa: meer (vrij)handel en economische concurrentie, minder regels en een kleiner EU-budget.

Toch betekent een Brexit niet noodzakelijk dat Nederland vaker aan het kortste eind trekt. Voorstellen in de Europese raden hebben unanimiteit of een gekwalificeerde meerderheid (zestien lidstaten) nodig. Het komt dus zelden voor dat een alliantie met de Britten van doorslaggevende betekenis is.

Bij de besluitvorming over de Europese begroting zie je juist vaak het tegenovergestelde: daar nemen beide landen relatief vaak een minderheidspositie in. Een Brexit zal dan ook vooral tot gevolg hebben dat Nederland in dit soort stemrondes vaker alleen komt te staan.

Soms is de Brits-Nederlandse alliantie wel succesvol. In februari blokkeerde een minderheidscoalitie onder leiding van het VK een voorstel om het dumpen van staal op de markt te voorkomen door Chinese staalbedrijven hogere tarieven op te leggen.

Beeld ap

Het geschil legde vooral een ideologisch verschil binnen de EU bloot. Zo pleitten de Fransen en Italianen voor overheidsingrijpen om de Europese staalsector te beschermen. Het VK en Nederland vreesden dat de prijs van deze interventie uiteindelijk bij de consument zou terechtkomen.

Om invloed te kunnen uitoefenen op de beleidsagenda van de EU is het belangrijk de Britten erbij te houden, zeggen Brusselse diplomaten. Zowel Rutte als Cameron laat geen kans voorbijgaan te benadrukken dat de interne markt 'vervolmaakt' moet worden, oftewel dat na het vrij verkeer van goederen ook het dienstenverkeer erin wordt opgenomen. De Britten willen dit hun grootste prioriteit maken tijdens hun voorzitterschap in 2017 - als dat er nog komt.

Overigens kent de passie voor de vrije markt zijn grenzen. Zo probeerde Cameron bij de EU af te dwingen de sociale rechten van EU-werknemers in Groot-Brittannië te beperken. De uiteindelijke deal staat het VK straks toe om bij een 'noodsituatie' migranten tijdelijk (maximaal vier jaar) bepaalde belastingvoordelen te ontzeggen.

De toenmalige Londense burgemeester Boris Johnson spreekt tijdens een campagne-evenement in Manchester. april 2016. Beeld epa

Uitzonderingspositie

Het past bij de neiging van de Britten om in Brussel uitzonderingsposities voor zichzelf te bedingen. Af en toe weet Nederland daarvan te profiteren. Na het felle gevecht van Cameron om de Britse korting op de jaarlijkse afdracht aan de EU, de rebate, te behouden, werd het voor Rutte makkelijker de Nederlandse korting zeker te stellen. 'Het is voor ons altijd makkelijker om in de schaduw van de Britten mee te zeilen', aldus een diplomaat. 'Ik verwacht dat het zonder de Britten meer tijd en energie kost om onze doelen te bereiken.'

Onder experts leven daarnaast zorgen over de langetermijngevolgen van een Brexit. Zo schreef defensiedeskundige Ko Kolijn in Vrij Nederland dat Europa met de Britten 'zijn handrem' verliest, omdat 'de subtiele doctrinaire balans tussen het strenge Duitse, liberaal Engelse en olala-Franse verstoord wordt'.

Volgens Adriaan Schout van Clingendael worden de politieke gevolgen overdreven, omdat de Britten ook na een vertrek intensief zullen blijven samenwerken. 'Hun belangen veranderen niet, ze willen na 23 juni nog steeds vrijhandel en stabiliteit in de regio. Ze zullen zelfs mee blijven doen aan het gemeenschappelijk buitenlands beleid.'

Toekomst van de EU

Schout wijst op de Denen, die in een referendum afgelopen december Europese samenwerking op justitiegebied afwezen. Daardoor wordt Denemarken onder meer uitgesloten van besluitvorming binnen Europol. 'Maar dat betekent niet dat de samenwerking voorbij is, dat is gewoon een kwestie van afstemming. Reken maar dat bij Europol straks Deense liaisons rondlopen.'

In Brussel leven ook zorgen over welke dynamiek een Brexit teweegbrengt in andere landen. 'Je zult onherroepelijk vragen krijgen over de toekomst van de EU', aldus een diplomaat. Volgens Schout is dit allang gaande. 'Van veel groter belang is dat zelfs in Italië, het land dat decennialang in Europa de koning van het federalisme was, de helft uit de EU wil.'

Onderbelicht blijft volgens Schout dat een Brexit weer leidt tot gezonde beleidsconcurrentie in Europa. 'Laat de Britten maar bewijzen dat deregulering buiten de EU makkelijk is, of dat ze in hun eentje sneller handelsverdragen afsluiten. Dan gaat een aantal andere landen zich achter de oren krabben.'

Nigel Farage, de partijleider van UKIP, voert campagne voor een Brexit. Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.