Wat zijn de obstakels voor het vluchtelingen-akkoord?

De implementatie, de uitvoering. Als een vloek hangt dit I-woord boven alles wat Europa heeft gedaan om de vluchtelingenstroom onder controle te krijgen. Er waren actieplannen, asielquota, verdeelschema's, maar ze bleken moeilijk in de praktijk te brengen. Nu ligt er de moeder aller akkoorden, bedoeld om de illegale immigratie vanuit Turkije te stoppen. Dit keer moet het werken, zegt Europa. Het alternatief is meer verdrinkingsdoden, meer Idomeni's met vluchtelingen in de modder voor een gesloten grens. De obstakels zijn echter groot.

Minister-president van Turkije, Ahmet Davutoglu en Voorzitter van de Europese raad, Donald Tusk (R) geven een persconferentie na afloop van de tweede dag van de Europese top waarbij het draait om een deal met de Turken over een gezamenlijke aanpak van de vluchtelingencrisis. Beeld null
Minister-president van Turkije, Ahmet Davutoglu en Voorzitter van de Europese raad, Donald Tusk (R) geven een persconferentie na afloop van de tweede dag van de Europese top waarbij het draait om een deal met de Turken over een gezamenlijke aanpak van de vluchtelingencrisis.

Zo groot dat de Litouwse president Dalia Grybauskaite en andere leiders twijfel uitten aan de haalbaarheid. De grote doorbraak is dat Turkije beloofd heeft alle illegale vluchtelingen terug te nemen. Maar om dit plan te laten slagen, moet er logistiek en juridisch ontzaglijk veel werk worden verzet.

Op de Griekse eilanden moet een geoliede asielmachine komen om ervoor te zorgen dat het terugsturen van vluchtelingen verantwoord gebeurt. Wetten dienen te worden aangepast. Nodig zijn honderden asielexperts, terugkeerambtenaren, tolken en hulpverleners alsmede tientallen rechters.

Dit alles moet snel worden gerealiseerd. Het akkoord gaat morgen al in. Iedere nieuwe illegale immigrant die op de Griekse eilanden arriveert, weet dat hij zal worden teruggestuurd. Deze abrupte ingangsdatum is nodig om te voorkomen dat vluchtelingen nog een laatste poging willen doen om over te steken voor het nieuwe systeem operationeel wordt. Het feitelijke terugsturen begint vanaf 4 april. Dat betekent dat in twee weken het ambtelijk uitvoeringsapparaat moet worden opgetrokken.

Een 'geweldige uitdaging', heet dat in Duitse kring. Ook al vanwege het feit dat het meeste werk moet worden verricht door Griekenland en Turkije, die een twijfelachtige reputatie hebben als het gaat om het uitvoeren van afspraken. De Oostenrijkers spraken pas over Griekenland in termen van een 'mislukte staat'.

Een overzicht van de knelpunten.

Voorbereiding op Griekse eilanden

Momenteel zijn er achtduizend migranten op de Griekse eilanden vlak voor de Turkse kust, zoals Lesbos en Chios. Zij zullen eerst worden leeggemaakt. Dat wil zeggen: duizenden mensen moeten zo snel mogelijk naar het vasteland worden vervoerd, een grote logistieke operatie.

De eilanden worden het eindstation voor nieuw aangekomen vluchtelingen. Er komen opvangcentra, waar zij verblijven tijdens de behandeling van hun asielverzoek in een snelrechtprocedure. Momenteel arriveren er tienduizend vluchtelingen per week. Dat vergt veel opvangcapaciteit en mankracht, waaronder voldoende tolken en rechters. De EU-staten hebben personele steun toegezegd, maar het blijft een opgave voor de Grieken. Het opzetten op de eilanden van de zogeheten hotspots, registratiecentra, kostte hen vier maanden.

Vluchtelingen komen aan op het Griekse eiland Lesbos. Beeld null
Vluchtelingen komen aan op het Griekse eiland Lesbos.

Vasthouden en terugsturen

Volgens het internationaal recht moet ieder asielverzoek individueel behandeld worden met recht van beroep. Naar verwacht krijgen de vluchtelingen bijna allemaal te horen dat ze terug moeten naar Turkije. Of omdat ze economisch migrant zijn of omdat ze, zoals de Syriërs, afkomstig zijn uit Turkije, waar ze als Syriër recht hebben op 'tijdelijke bescherming'. De behandeling zal zo'n twee dagen duren, met beroep vijf tot tien dagen. Niet uitgesloten is dat de snelrechtprocedure wordt aangevochten voor het Europese Hof van de Mensenrechten.

De asielcentra houden de vluchtelingen vast tijdens de behandeling. Het worden kampen, met hekken en bewakers. Altijd een gevoelig punt in de publieke perceptie, zeker als dwang nodig is om asielzoekers in veerboten terug naar Turkije te krijgen. De Oostenrijkse kanselier Werner Faymann zei dat er 'geen gevangeniseilanden' komen, maar dat beeld zou weleens snel kunnen ontstaan.

Voor het terugsturen is het nodig dat Turkije zijn asielwetgeving zodanig aanpast dat het als 'veilig derde land' kan worden beschouwd. Het moet niet alleen Syriërs bescherming bieden, maar ook niet-Syriërs. Als Turkije hier in gebreke blijft, komt weer de Europese rechter in beeld.

Tekst gaat verder onder de foto.

De Oostenrijkse kanselier Werner Faymann. Beeld null
De Oostenrijkse kanselier Werner Faymann.

Een-op-een

Europa haalt voor iedere Syriër die de Turken terugnemen, een Syriër uit Turkije naar de EU. Voorrang krijgen Syriërs die niet naar Griekenland zijn gereisd. Op grond van eerdere besluiten heeft de EU 72 duizend plekken beschikbaar. Maar juist de verdeling van vluchtelingen over de lidstaten heeft tot veel verdeeldheid geleid. Frans Timmermans van de Europese Commissie verwacht meer inschikkelijkheid zodra de ongecontroleerde instroom is vervangen door een gereguleerde immigratie. Faymann sprak in die trant: 'Wij nemen er 37 duizend dit jaar, mits langs de legale weg.' Op termijn is het de bedoeling dat EU-landen zelfs zo'n 300 duizend vluchtelingen uit Turkije opnemen. Maar medewerking blijft vrijwillig, dus onzeker. Volgens Merkel willen Hongarije en Slowakije niet meedoen aan het een-op-eenmechanisme.

Alternatieve routes

De angst is dat de vluchtelingenstroom zich naar andere routes verplaatst. Bulgarije is bang voor zijn grens met Turkije en het aantal mensen dat de oversteek naar Italië waagt uit bijvoorbeeld Libië stijgt weer.

Brussel erkent dat de overeenkomst niet de schoonheidsprijs verdient. Juridisch is zij op het randje, de uitvoerbaarheid is moeilijk, maar het is een 'tijdelijke en uitzonderlijke maatregel'. Men wil in het hoofd kruipen van de vluchteling, hem in één klap duidelijk maken dat de overtocht naar Griekenland de kans op asiel juist vermindert. De hoop is dat de illegale instroom dan razendsnel ophoudt en de crisis beheersbaar wordt. Het is een waagstuk. Timmermans zegt dat zich nog genoeg moeilijkheden zullen voordoen. 'Maar het is te doen'. Het is dit of Idomeni, aldus een EU-functionaris.

Hoofdrolspelers vliegen elkaar direct in de haren

De Turkse premier Davutoglu haalde op de afrondende persconferentie hard uit naar gastheer België dat PKK-aanhangers toestaat te demonstreren. Volgens Davutoglu is de PKK hetzelfde als IS, een terreurbeweging die uitgeroeid moet worden. De tolerante opstelling van België (en de rest van EU) vergeleek hij met 'dansen in een mijnenveld'. EU-president Tusk dankte Davutoglu voor diens 'observatie' en kaatste terug dat vluchtelingen juist naar Europa komen vanwege de vrijheid van meningsuiting.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden