Wat zegt de burger met een stem op het populisme?

null Beeld null

Wat bedoelden de Fransen met hun stem op Macron? Een week na de presidentsverkiezingen is Frankrijk nog niet bekomen van de schrik. Rechtse en linkse partijen zijn weggevaagd. Zeker was het een nee-stem tegen Marine Le Pen. Maar waar hebben ze ja tegen gezegd? De nieuwe president is vooralsnog een raadsel. Een socialist in schaapsvacht, volgens de oude gaullisten. Een bankier in jeugdverpakking, zeggen de vakbondskaders. De rest haast zich om zich bij de nieuwe staatschef aan te sluiten.

Wat de kiezers door de mond van Macron hebben willen zeggen, weten we niet. Het doet denken aan de kritiek die altijd klinkt als er een referendum is gehouden. We weten het antwoord van de kiezer, maar we weten niet welke vraag hij zich daarbij heeft gesteld. Was het nee bij het Oekraïnereferendum gericht tegen het handelsakkoord, of was het een duim omlaag voor de hele Europese Unie? In Frankrijk zei de kiezer nee tegen de gevestigde partijen. Of hij ook ja zei tegen Macron is onbekend.

Bij een ouderwetse politieke partij wist je waar je op stemde: op een uitgewerkt programma voor de komende jaren, en op de pretentie de wereld bij te buigen. Die tijd is voorbij. Ik weet niet hoe het u vergaat, maar bij elke persconferentie van informateur Edith Schippers heb ik het gevoel naar een belegen toneelstuk te kijken. Kiezers gaven neopaars een afstraffing, en krijgen straks pimpelpaars terug. De onderhandelingen suggereren dat de toekomst eruitziet als een meccanodoos. Terwijl de woedende wereld er over drie maanden alweer volkomen anders bij kan liggen.

Macron: schaapsvacht... Beeld null
Macron: schaapsvacht...

Het verklaart waarom burgers nee zeggen. En waarom de nieuwe politiek bestaat uit 'bewegingen' zoals En Marche! Macron is niet de enige. In Amerika deed Donald Trump iets soortgelijks. Net als Macron werd hij met zijn kandidatuur aanvankelijk uitgelachen door het partij-apparaat. Trump won. Alle populisten hebben geen partijen maar bewegingen. Niet gebouwd rond een programma, maar rond een persoon. Bij ons was Jesse Klaver de laatste variant. Hij had weliswaar een ouderwets partijprogamma, maar tegelijk een zuiver op de 'Jessias' gerichte 'events'-campagne.

De specialist in nee-zeggende burgers heet Ivan Krastev. Hij is de hipste politicoloog van dit moment, Bulgaars van origine. Zodoende weet hij van politiek wantrouwen, protest en populisme. Zijn specialiteit is politiek in tijden van globalisering. Hij schreef over bewegingen als Occupy, met als hoofdkenmerk dat het protest niet langer tot doel heeft de wereld te veranderen. Het protest komt op, brandt snel en hevig, en dooft als een strovuur weer uit. Zonder eisen, zonder leiders, zonder programma. In een wereld zonder alternatief voor de markteconomie, is het protest zélf de boodschap geworden.

Schippers: meccanodoos... Beeld null
Schippers: meccanodoos...

Zo is het ook gesteld met de politieke bewegingen. Het raadsel wat de burger wil zeggen met zijn stem voor het populisme is nog altijd onopgelost. Ontevreden mensen kiezen Wilders, Trump of de Brexit. Weldenkenden begrijpen er niets van. In het Witte Huis heerst na honderd dagen de chaos. Toch zouden de Trump-kiezers nu opnieuw voor Trump kiezen. Wie de Financial Times leest, weet dat de Britten na de Brexit hel en verdoemenis wacht. Maar Brexit-uitvoerster Theresa May wacht in juni wel een landslide-overwinning. Wat willen die kiezers zeggen?

Hierover schrijft Krastev in zijn vorige week verschenen boek After Europe. Rationele politiek ontleent zijn steun aan prestaties. Er moet worden geleverd. Dat is meteen het zwakke punt. De euro is voor iedereen een zegen, zei ECB-president Draghi van de week in de Tweede Kamer. Daar denken veel ervaringsdeskundigen anders over. Als er niet geleverd wordt, valt de legitimiteit pardoes weg. Daarom wordt Brussel gehaat.

Er is geen omgeving zo internationaal als Brussel, met zo veel knappe koppen die zo veel schitterrende oplossingen uitdokteren. Maar dat hadden ze ook bij een bank kunnen doen. De vorige commissievoorzitter, Barroso, verruilde zijn baan daadwerkelijk voor een bank. Vandaag Brussel, morgen Londen en overmorgen New York. De Europese bestuurselite is een huursoldatenelite, schrijft Krastev. Een elite die zo weer verder trekt. Ook Macron heeft het profiel van een moderne succespoliticus. Reuze competent, maar hoeveel meegevoel hij opbrengt voor de sores van zijn landgenoten is de vraag. Zijn populariteit zou wel eens vluchtig kunnen zijn.

Krastev: protestboodschap... Beeld null
Krastev: protestboodschap...

Populistische politici hebben die emotionele band wel. Zij brengen een persoonlijk offer voor hun zaak. Bij Wilders is dat overduidelijk. Hij stelt zijn leven dagelijks in de waagschaal voor de politiek. Wie in Brussel is daartoe bereid? De sleutelwoorden van Krastev zijn intimiteit en loyaliteit. Deze man lijkt op mij. Dat geldt voor de lomperik Trump met zijn middernachtelijke tweets. Of Nigel Farage van de Ukip, met wie je een pint kunt drinken. Het zijn mannen die niet deugen. Dat weet iedereen. Maar ze bevinden zich in hetzelfde universum als hun kiezers.

Trump heeft de eerste honderd dagen weinig klaargemaakt. De muur tussen de VS en Mexico komt er misschien helemaal niet. Zijn tegenstanders doen er meesmuilend over. Maar het wordt hem door zijn aanhangers nauwelijks kwalijk genomen. Zij begrijpen dat ook een president met handen en voeten gebonden is. Hij heeft het tenminste geprobeerd. De boodschap was het protest. Niet het resultaat. Politiek bestaat niet alleen uit belangen of het uitdragen van universele waarden. Maar ook domweg uit het antwoord op de vraag of je wordt verstaan.

Martin Sommer is politiek commentator van de Volkskrant.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden