'Wat zat er precies in die gifwolk?'

Veearts Anton van der Paauw uit Smalle Ee, een dorp vlak bij chemisch afvalverwerkingsbedrijf ATF in Drachten, kon het afgelopen winter niet zo lang als anders volhouden op de schaats....

Van onze verslaggeefster Greta Riemersma

Politiesurveillant Hendrika van der Harst, die vorig jaar toezicht hield bij de ATF-brand waarbij 480 ton chemisch afval in vlammen opging, is een schim van zichzelf geworden. In het vakblad Politiebericht klaagt ze over vermoeidheid, gebrek aan concentratie en darmklachten. Ze is tien kilo afgevallen. Graag zou ze willen weten: 'Wat heb ik, maar dat geldt ook mijn collega's, voor rotzooi binnengekregen?'

Dat is precies wat Anton van der Paauw zich afvraagt. Op die 12de mei, de dag van de brand, zag hij 'grote klodders zwarte rook' over zijn hoofd trekken. 'Kijk, die kant op', zegt hij buiten zijn huis, wijzend over de paardenbak richting het westen, waar de wolk pas dertig kilometer verderop was opgelost. Na tien minuten had Van der Paauw al last van zijn keel, en dat bleef drie dagen zo.

Het antwoord zou moeten komen van het bodemonderzoek dat de provincie Friesland vandaag presenteert. Daarin constateert ingenieursbureau Tauw in Assen dat 'een lokale beïnvloeding van de bodem door de brand van ATF niet uitgesloten kan worden'.

Volgens hoogleraar milieukunde L. Reijnders, lid van de begeleidingscommissie van Tauw, zitten in het slib van de haven voor ATF hoeveelheden PCB's, ofwel giftige, persistente organische verbindingen, die het maximaal toelaatbare risico overschrijden. Verder zijn in de Monnike Ee, die in open verbinding staat met de haven, te veel zware metalen aangetroffen. In een stuk landbouwgrond zit te veel koper om er schapen op te kunnen laten grazen.

En wat waren de risico's voor de mens? Daarover zegt het rapport niet expliciet iets, maar ze zijn er zeker geweest, meent Reijnders. Hij doelt op de naar schatting 1,5 ton arseen en honderden kilo's chroom die de lucht in gingen, en die in geoxideerde toestand kankerverwekkend zijn. Eerder was al vastgesteld dat er een 'behoorlijke concentratie' benzeen vrijkwam, en minstens duizend kilo asbest.

Hoewel hij eraan meewerkte, vindt Reijnders dat het bodemonderzoek 'ontzettend veel te laat' is uitgevoerd, namelijk meer dan een halfjaar na dato. Daarom is ook niet meer precíes te zeggen wat die giftige stoffen met de omwonenden, in de Drachtster nieuwbouwwijk Sanding en in de dorpen Smalle Ee en De Veenhoop, hebben gedaan. Duidelijk is voor hem één ding: 'Als een loods met chemisch afval de lucht in gaat, dan zal iedereen met maar enigszins gezond verstand tegen mensen zeggen: blijf binnen.'

Dat gebeurde niet, op die bloedhete vrijdag in mei. Leraar Roelof Bakker uit Smalle Ee kwam 's avonds thuis en rook een vreemde lucht. 'Er is brand geweest, niks ernstigs', zei zijn vrouw. Pas toen hij naar het journaal keek, werd hem de omvang van de ramp duidelijk. Omwonenden, meldde het journaal, moesten maar liever niet gaan zwemmen. 'Terwijl de hele dag kinderen bij het strandje in het water hebben gelegen', zegt Bakker.

Hij belde het gemeentehuis van Smallingerland in Drachten. 'Daar kreeg ik een ambtenaar aan de lijn die van voren amper wist dat hij van achteren leefde. Dat was het begin van een gigantische ergernis.' Pas op maandag 15 mei, net toen hij 's avonds zijn verjaardagsvisite uitliet, kreeg hij van de gemeente een brief in de bus met de toedracht.

Het is een fout die de woordvoerder van burgemeester P. van der Zaag van Smallingerland onmiddellijk toegeeft: 'Zo'n vijftien tot twintig mensen uit Smalle Ee kregen pas op maandag een brief. De rest heeft die op zaterdag gekregen. Je trekt niet zomaar een blik bezorgers open.'

Sindsdien hebben Van der Paauw, Bakker en hun buurman en milieudeskundige Frans Lausberg zich vastgebeten in ATF. Want hun ergernis nam toe. De politie wist te melden dat de rookwolk niet over Smalle Ee was gegaan, terwijl alles in het dorp overdekt was met een grijs-geelachtige chemische neerslag. Diverse onderzoeken werden uitgevoerd, door de GG & GD en het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), waarbij de conclusie was: het valt mee met de gevolgen van de ATF-brand. In haar eigen evaluatierapport constateerde de gemeente dat er 'inhoudelijk' geen reden was geweest de omwonenden te waarschuwen.

Van der Paauw ploos vijf uitgedroogde oeverzwaluwen uit en stuurde stukjes ervan op naar de Gezondheidsdienst voor Dieren in Deventer. Wat bleek? Per kilogram droge stof werd 1,1 milligram cadmium aangetroffen.

Van der Paauw: 'Voor een nier is dat een normaalwaarde, voor een spier is dat honderd keer te hoog. De waarheid zit ergens tussenin, omdat ik niet meer weet welk weefsel ik heb opgestuurd.'

Net als Reijnders vinden de drie mannen uit Smalle Ee dat het bodemonderzoek veel te laat komt. 'We hebben een extreem nat najaar gehad. Veel zware metalen in de bodem waren dus al uitgespoeld', weet Lausberg. 'Maar als je dan toch nog te hoge waarden vindt, weet je hoe laat het is.'

Steeds hebben ze aangedrongen op een evaluatie van de ramp waarin de handelwijze van politie, brandweer, gemeente en de bevindingen van de omwonenden worden opgenomen. De gemeenteraad oordeelde dat het niet nodig was. De gemeentewoordvoerder: 'Iemand die rookt, krijgt dagelijks meer dioxine binnen dan iemand die acht uur in die brand heeft gestaan.' En de gezondheidsklachten? 'Er waren ook gemeentewerkers en werknemers van ATF bij de brand. Van hen heb ik dit soort klachten niet gehoord.'

ATF heeft plannen de afgebrande loods weer op te bouwen. 'De meest veilige hal die men maar kan bedenken', zegt ATF-directeur W. Kooistra. De Regionale Inspectie Milieuhygiëne tekende desondanks bezwaar aan bij de Raad van State. Het Openbaar Ministerie stelde een strafrechtelijk onderzoek in naar aanleiding van de brand en zette onlangs een werknemer vast. Kooistra: 'Hier werken hoogopgeleide mensen die weten wat ze doen.'

Voor het gebouw van ATF, dat na de brand Gansewinkel is gaan heten, ligt een sleepboot met een zwarte doodskopvlag aan de mast. De boot kreeg de volle laag en was nadien niet meer schoon te krijgen. De gemeentewoordvoerder: 'Ik hoop niet dat de psychose van de Bijlmerramp hier aan de orde zal komen, vooral ook omdat er geen reden voor is.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden