Analyse

Wat wordt de volgende zet van Vladimir Poetin?

Vladimir Poetin in september tijdens zijn vakantie in Siberië. Zelfs Russische onderhandelaars leken bij                                          gesprekken met de Navo en de VS niet te weten wat zijn plan is. Beeld Kremlin-persdienst / Anadolu Agency via Getty Images
Vladimir Poetin in september tijdens zijn vakantie in Siberië. Zelfs Russische onderhandelaars leken bij gesprekken met de Navo en de VS niet te weten wat zijn plan is.Beeld Kremlin-persdienst / Anadolu Agency via Getty Images

Slechts één man bepaalt of er oorlog uitbreekt in Europa. Sancties lijken de Russische president niet te deren, terwijl hij het Westen in de tang houdt met zijn troepenmacht. Wat gebeurt er in het brein van oud-spion Poetin?

Tom Vennink

In Rusland zwaaien ouders donkergroene treinen uit. Partners blijven ongerust over de zakenreis van hun geliefden achter. Een jonge vrouw uit Vladivostok vroeg zich op sociale media bezorgd af wat haar vriend, een marinier, toch gaat doen, 7 duizend kilometer van huis, aan de grens met Oekraïne.

Russen hebben dezelfde vragen over de troepenopbouw als mensen in het Westen. Ook voor hen is het gissen of hun 100 duizend landgenoten aan de grens het bevel krijgen om Oekraïne binnen te vallen als onderhandelingen blijven mislukken – gesprekken tussen de Russische minister van Buitenlandse Zaken Lavrov en zijn Amerikaanse ambtsgenoot Blinken leverden vrijdag opnieuw geen oplossing op.

Er lijkt maar één man op aarde te weten wat er gaat komen. En dat is precies de bedoeling van Vladimir Poetin.

Zelfs Russische onderhandelaars gaven tijdens onderhandelingen met de Navo en de VS de indruk niet te weten wat Poetins strijdplan is. Spraken ze van ‘professionele onderhandelingen’, dan zei Poetin snel dat hij geen reden tot optimisme zag. Zeiden ze dat Rusland geen plannen had voor een invasie, dan zei Poetin dat hij ‘militair-technische maatregelen’ overweegt.

Sommige Rusland-analisten, die altijd wel een voorspelling hebben klaarliggen, biechtten op dat ook zij in het duister tasten. ‘Mijn conclusie van dagen vol gesprekken in Moskou over ‘wat Poetin echt wil’, is dat niemand het weet’, verzuchtte Rusland-expert Sergey Radchenko van de Johns Hopkins University.

Verbitterd

Een ding is zeker: oud-KGB’er Poetin is al dertig jaar verbitterd over de machtsbalans na de Koude Oorlog. Rusland is nog steeds de verliezer: zeven van de acht voormalige leden van het Warschaupact zijn Navo-lid. En, belangrijker, aan de Russische grens bewijzen voormalige Sovjet-republieken dat democratie in dit werelddeel mogelijk is.

Poetin vraagt steeds luider, maar telkens tevergeefs, om erkenning van wat hij ziet als de Russische invloedssfeer. ‘Niemand wilde naar ons luisteren. Nou, luister nu maar eens’, riep hij in 2018 bij de presentatie van een arsenaal aan nieuwe kernwapens. In een animatievideo regenden Poetins kernraketten neer op een gebied met de omtrek van Florida. Maar iedereen liep door.

Dat is nu wel anders. Het Westen is al weken een en al oor nu het Russische leger Oekraïne heeft omsingeld. Voor het eerst sinds de Duitse eenwording praten de VS en de Navo met Rusland over de machtsbalans in Oost-Europa.

Een overwinning op zich voor Poetin, volgens een ervaren analist van de Russische president: oppositieleider Aleksej Navalny. ‘In plaats van deze onzin te negeren, accepteren de VS Poetins agenda en haasten ze zich naar de onderhandelingstafel’, schreef Navalny deze maand vanuit zijn strafkolonie aan het Amerikaanse blad Time. ‘Als een bange schooljongen die gepest is door een jongen uit een hoger jaar.’

Maar het Westen kan maar beter luisteren, schrijft Dmitri Trenin, een voormalige legerofficier en directeur van het Carnegie Center Moscow. ‘De geschiedenis leert dat als een grote, verslagen partij niet is opgenomen in de naoorlogse orde, of als haar daarin geen plaats is aangeboden die zij acceptabel vindt, ze na verloop van tijd actie zal ondernemen gericht op de vernietiging van de orde of, op z’n minst, de aanzienlijke wijziging ervan.’

Na het vertrek van Oekraïne uit de Russische invloedssfeer toont Poetin zich vastberadener dan ooit om voormalige Sovjet-republieken te beschermen tegen democratie. Poetin hield de Belarussische dictator Loekasjenko overeind en stuurde deze maand duizenden militairen naar Kazachstan toen de bevolking daar opstond tegen autocratische leiders.

Maar Poetin weet dat zijn belangrijkste eisen niet ingewilligd zullen worden: de westerse alliantie gaat geen landen uitsluiten van toetreding en kan geen beloften doen over troepenterugtrekking uit eigen lidstaten.

Poetin op een bijeenkomst over energie in oktober in Moskou.  Beeld Mikhail Metze l/ Tass
Poetin op een bijeenkomst over energie in oktober in Moskou.Beeld Mikhail Metze l/ Tass

Afwijzing

Voorlopig zegt Poetin geen genoegen te nemen met compromissen. Zelfs een moratorium over Oekraïense Navo-toetreding is onvoldoende, zei onderminister van Buitenlandse Zaken Sergej Rjabkov.

Afwijzing is mogelijk waar Poetin op uit is. Dan heeft hij zijn rechtvaardiging voor ‘militair-technische maatregelen’, waarvan alleen hijzelf de definitie zal bepalen.

Poetin heeft de Russische economie al jaren voorbereid op een confrontatie. Nadat Rusland in 2014 de Krim annexeerde en het Westen sancties instelde, heeft Poetin de reserves laten uitbouwen tot 620 miljard dollar aan buitenlandse valuta en goud. In dezelfde periode heeft de EU zich alleen maar afhankelijker gemaakt van Russisch gas. Door Rusland af te sluiten van het internationale betalingsverkeer – een sanctie die in het Westen wordt beschouwd als ‘de nucleaire optie’ – zou de EU niet meer kunnen betalen voor Russisch gas. En dan krijgen Europeanen het al snel koud.

Westerse verdeeldheid

Poetin kon deze week tevreden toekijken hoe de westerse eenheid, zoals zo vaak, minder hecht bleek dan voorgesteld. Macron stapte mokkend uit de verdedigingslinie door te opperen dat de EU zelf maar met Rusland moest gaan praten, zonder de VS. Biden versprak zich door te zeggen dat Navo-landen er niet uit waren hoe ze moeten reageren op ‘een kleine inval’. Waarna de Oekraïense regering onrustig werd. ‘We willen de grote mogendheden eraan herinneren dat er geen kleine invallen en kleine naties bestaan’, twitterde president Zelenski.

De onderhandelingen zelf en westerse verdeeldheid zijn voor Poetin schamele opbrengsten van een van de grootste troepenverplaatsingen in Europa sinds de Koude Oorlog. Maar met militaire maatregelen riskeert hij zijn populariteit in Rusland, en mogelijk ook de levens van Russen. Misschien weet Vladimir Poetin ook nog niet wat de volgende zet wordt van Vladimir Poetin.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden