Analyse

Wat wil Rusland bereiken door Volkskrant-correspondent Tom Vennink de deur te wijzen?

Het Kremlin aan het Rode Plein in Moskou. Beeld Getty Images/iStockphoto
Het Kremlin aan het Rode Plein in Moskou.Beeld Getty Images/iStockphoto

Wat zit er achter het gedwongen vertrek van Volkskrant-correspondent Tom Vennink? Experts en correspondenten dragen mogelijke verklaringen aan, maar waarschuwen voor te definitieve conclusies.

Arnout Brouwers

‘Het is een rare toestand, je voelt je toch een beetje vogelvrij verklaard. Er heerst hier plots een soort stilte. En ik ben een goede vriend in Moskou kwijtgeraakt.’ Joost Bosman, sinds 2013 correspondent in Moskou (voor het AD en Het Financieele Dagblad) kan nog niet geloven wat er deze week gebeurd is.

Het is waar dat verscheidene Nederlandse correspondenten dit jaar last hadden met het krijgen of verlengen van hun accreditatie bij het Russische ministerie van Buitenlandse Zaken in Moskou. Maar tussen deze strubbelingen en de boodschap dat je binnen drie dagen weg moet zijn, zit nogal een verschil. Het eerste gebeurt vaker, het laatste is een Nederlandse journalist in Moskou sinds het einde van de Koude Oorlog nog nooit overkomen.

Er zijn wel enkele gevallen geweest van buitenlandse journalisten die moesten vertrekken, of bijna moesten vertrekken. Dat laatste overkwam NRC-correspondent Michel Krielaars, die in augustus 2010 in het zuiden van Rusland werd opgepakt na een interview met een mensenrechtenactivist. In zijn registratieformulieren was met Typex een 6 in een 7 veranderd. Prompt werd Krielaars door een rechter veroordeeld tot uitzetting. Een maand later keken zijn collega’s van de NOS en de Volkskrant toe hoe een hogere rechter in Naltsjik dat vonnis vernietigde. In de tussentijd had Nederland op hoog niveau contact opgenomen met het Kremlin, blijkbaar met succes.

Russisch gas

Maar toen waren Nederland en Rusland nog twee handen op één gasbuik. Bijna letterlijk: oud-Gasunie-topman Marcel Kramer kreeg een hoge positie in het Russische pijpleidingsproject South Stream, en Nederland deed mee aan het controversiële Nord Stream. En Rusland was volgens premier Balkenende een ‘jonge democratie’.

Donkere tijden kondigden zich aan in het bilaterale Vriendschapsjaar 2013. Zo greep de Haagse politie in bij een mogelijk geval van kindermishandeling van de Russische ambassadeur te Den Haag. Het vermoedelijke Russische ‘antwoord’ daarop: twee mannen die een hoge Nederlandse diplomaat in Moskou in zijn eigen huis mishandelden. The rest is history. In 2014 werd de Europese ordening ontwricht door de annexatie van de Krim, de oorlog in Oost-Oekraïne en het neerhalen van de passagiersvlucht MH17.

Dat daarmee ook de Russisch-Nederlandse relatie in een duikvlucht kwam, is een understatement. Niemand kon zich heugen dat er zoveel Nederlandse burgers waren omgekomen in een conflictzone. Totale Russische ontkenning van betrokkenheid, tot de dag van vandaag, gekoppeld aan een spervuur van onzinnige alternatieve theorieën, deden de rest.

Niet vreemd dus, met alle andere pijnpunten die er nog bij kwamen, dat Rusland-experts Venninks uitwijzing deels in die politieke context zien. ‘Ik denk dat het optelt’, zegt Hubert Smeets van Raam op Rusland, verwijzend naar onder meer de recente uitspraak over het Krimgoud (dat op last van de Nederlandse rechter teruggaat naar Oekraïne) en de vrijdag verwachte uitspraak van de Hoge Raad, die kan oordelen dat Rusland de aandeelhouders van het onttakelde oliebedrijf Yukos schadeloos moet stellen met 50 miljard dollar. Dat is, zelfs in Russische energiekringen, geen fooi.

MH17

Daarbij blijft de volhoudende wijze waarop Nederland blijft werken aan waarheidsvinding en juridische gerechtigheid voor de nabestaanden van de inzittenden van MH17 de Russen een doorn in het oog, meent Smeets. ‘Ze vinden die Nederlandse aanpak heel vervelend, omdat het niet ophoudt, er altijd nieuwe feiten komen, en Rusland geen greep heeft op die Nederlandse aanpak via de rechtszaal.’

Bob Deen van Instituut Clingendael denkt ook dat die politieke context een rol speelt. Hij noemt ook de mensenrechten waarover Nederland en Rusland vaak botsen. ‘Tegelijkertijd is ons land nog steeds een grote handelspartner van Rusland.’ Ook staat Nederland nog niet op het officiële lijstje Rusland-onvriendelijke landen dat men in Moskou bijhoudt. ‘Nederland zit een beetje op het randje.’

Ook schrijver Pieter Waterdrinker, die van 1996 tot 2020 correspondent in Rusland was, denkt dat de Russische handelwijze moeilijk te doorgronden is. ‘We hebben de neiging dit soort zaken te koppelen aan de grote politieke dossiers die spelen, maar het zou ook heel banaal kunnen zijn, om te pesten bijvoorbeeld. Want Nederland trapt ook weleens op de rem bij de toelating van Russische diplomaten.’

Volkskrant-correspondent Tom Vennink. Beeld Twitter
Volkskrant-correspondent Tom Vennink.Beeld Twitter

Wél duidelijk is dat het politieke klimaat en wat resteerde aan persvrijheid in Rusland het afgelopen jaar – met de vergiftiging en latere opsluiting van Aleksej Navalny, nieuwe wetten en de harde onderdrukking van democratische protesten – verder in het gedrang is geraakt. ‘Het is wel heel hard gegaan dit jaar’, zegt NRC-correspondent Eva Cukier daarover, ‘daar zijn we allemaal verbaasd over en vooral van geschrokken’.

‘Er wordt heel veel druk gezet op Russische journalisten’, zegt de Nederlandse journalist Eva Hartog, ook vanuit Moskou. ‘Als je ziet hoe elke kritische stem in Rusland heel erg wordt beteugeld of onder druk gezet, krijg je automatisch de vraag: wat betekent dat voor de resterende kritische stemmen: de piepkleine overgebleven onafhankelijke Russische pers en de buitenlandse media?’

‘Een beetje Tsjechov’

Hartog vindt het nog te vroeg om Venninks gedwongen vertrek in direct verband te brengen met Sarah Rainsford van de BBC, die onlangs tot ‘bedreiging voor de nationale veiligheid’ werd bestempeld en het land moest verlaten. ‘Het is opmerkelijk, maar niet genoeg om al te spreken van een trend. Het is vooral heel zorgwekkend, een beetje Tsjechov: het geweer hangt aan de muur. Er hangen heel veel geweren aan de muur die het mogelijk maken mensen aan te pakken of buiten te sluiten. En je vraagt je natuurlijk af: wanneer wordt dat geweer op ons gericht? De kloof tussen de buitenlandse journalisten met hun privileges en Russische is nog steeds heel groot, maar dat wordt misschien minder.’

Dezelfde vraag stelt Bosman zich. ‘Mijn analyse is dat het project binnenlandse media wel is afgerond. Ze zijn tot ‘buitenlands agent’ bestempeld en gebreideld. Het zou kunnen dat ze nu aan buitenlandse journalisten beginnen, en dan is Nederland een logische proeftuin. Ik zie nog geen grote internationale reactie, dus dan denken ze misschien: volgende keer proberen we het met een Tsjech.’

Verkiezingen

Ook Bob Deen ziet de druk op Russische en buitenlandse journalisten toenemen en brengt het in verband met de binnenlandse politiek. ‘Het Kremlin is zenuwachtig naar aanleiding van de recente Doemaverkiezingen en kijkt al naar de presidentsverkiezingen van 2024.’ Nederlandse correspondenten ervaren die toegenomen druk. Ze moeten hun gepubliceerde stukken opsturen en krijgen bureaucratische tegenwerking. Bosman: ‘Als je dan ziet hoe de Russische ambassadeur begin deze week een persconferentie geeft waarin hij Nederlandse politici en media de mantel uitveegt, dan lijkt er wel iets aan de hand te zijn.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden