Interview

‘Wat was de formele reden waarom deze jongens dood moesten?’

Precies 39 jaar geleden werden vier Nederlandse televisiejournalisten vermoord in El Salvador, terwijl ze daar verslag deden van de burgeroorlog. Vandaag werd bekend dat er alsnog een rechtszaak komt. De broer van een van de slachtoffers, Gert Kuiper (67), hoopt het drama eindelijk te kunnen afsluiten in zijn hoofd.

De IKON-journalisten Koos Koster, Jan Kuiper, Joop Willemsen en Hans ter Laag voordat ze werden vermoord in El Salvador. Beeld vk
De IKON-journalisten Koos Koster, Jan Kuiper, Joop Willemsen en Hans ter Laag voordat ze werden vermoord in El Salvador.Beeld vk

Een televisieploeg van de voormalige omroep IKON, bestaande uit de journalisten Koos Koster, Jan Kuiper, Joop Willemsen en Hans ter Laag, liep in 1982 in een hinderlaag in El Salvador tijdens het maken van een reportage over de burgeroorlog. Toen zij guerrillagebied binnen probeerden te komen, werden ze door militairen van het regeringsleger opgewacht en doodgeschoten. De moord, waarvan de daders nooit zijn gestraft, gebeurde vandaag precies 39 jaar geleden.

Het Salvadoraanse Openbaar Ministerie heeft besloten toch nog een rechtszaak te beginnen naar de dood van de vier Nederlanders. Dat maakten advocaten van de nabestaanden vandaag bekend. De afschaffing van een omstreden amnestiewet in 2016, waardoor betrokken militairen niet langer onschendbaar zijn, maakt vervolging alsnog mogelijk. De aanklacht is ingediend door broer Gert Kuiper en zus Saskia ter Laag die zich in El Salvador laten vertegenwoordigen door lokale hulporganisaties. Gert (67) hoopt eindelijk meer details over de moordpartij te horen, waaronder de rol van de Verenigde Staten.

Er zijn veel pogingen ondernomen om de Salvadoraanse Justitie tot vervolging te bewegen. Waarom lukt dat nu wel?

‘Vrij snel na de moord is er wel een rechtszaak geweest. Nou ja, een poging daartoe. De rechter werd dermate bedreigd dat ze naar Canada moest uitwijken. Na de oorlog liet men de moorden liever rusten. Er speelden te veel politieke en economische belangen. Ook in Nederland bestond geen animo. Maar de laatste jaren verandert er veel in El Salvador; een groep intellectuelen vraagt meer aandacht voor de burgeroorlog. Wat is er toen gebeurd? Welke consequenties heeft dat gehad?

Wat mij nog altijd emotioneert, is de jaarlijkse herdenking van de moord in El Salvador zelf: op 17 maart. Vandaag dus. Dan komen Salvadoranen, veelal jonge journalisten, samen voor een korte mis in de befaamde crypte van Romero onder de kathedraal van San Salvador. Ik ben daar geweest, heel bijzonder. Dan zeggen ze dingen als: deze Nederlandse journalisten deden hun werk en zijn daarom vermoord. Ik was twee jaar geleden met Saskia in El Salvador bij de presentatie van een boek over de moord, en toen zag ik veel jonge mensen in de zaal. Maar ook ouderen en ex-militairen.’

Gert Kuiper, broer van een van de vier IKON journalisten die werden vermoord in El Salvador in 1982. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Gert Kuiper, broer van een van de vier IKON journalisten die werden vermoord in El Salvador in 1982.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Op dit moment komen volgens Kuiper veel krachten samen. De Salvadoranen zijn toe aan reflectie, het Nederlandse OM doet al jaren onderzoek, mede geïnspireerd door een Zembla-uitzending in 2018 waarin de vermoedelijke leidinggevende, kolonel Reyes Mena, gevonden wordt in de VS. En het ministerie van Buitenlandse Zaken gaf hulporganisaties in El Salvador en in de VS opdracht onderzoek te doen. ‘Hoe meer aandacht deze zaak krijgt, ook in Nederland, hoe meer druk er kan worden uitgeoefend. De aanklager In El Salvador zei eerder tegen mij: “dit is niet alleen belangrijk voor de familie in Nederland, maar ook voor ons land. De zaak kan een precedent scheppen voor alle misdaden begaan tijdens de burgeroorlog.”’

Wat verwacht u van de rechtszaak?

‘De zaak ligt nu bij de rechtbank in Chalatenango, waar de moord is gepleegd. Vermoedelijk beginnen ze ergens dit jaar, de lijst met getuigen is al bekend. Ik verwacht niet meteen dat Mena en andere beramers van de hinderlaag achter tralies verdwijnen. Die hoop laat ik een beetje varen. Wat voor mij belangrijk is, is dat we meer details krijgen te horen en de formele reden waarom deze jongens dood moesten. Natuurlijk, ze waren lastig. Koos Koster had een reputatie op dat gebied en ook mijn broer kon provoceren. Ze gingen, tegen een waarschuwing in, een gebied in waar een militair offensief werd voorbereid. Ik heb de plek drie keer bezocht: een slecht begaanbaar pad langs prikkeldraad. Ik stel me voor dat ze achter elkaar liepen en goed moesten kijken waar ze hun voeten neerzetten. Ze merkten de soldaten langs de kant niet op. Maar wat ik mij nog steeds afvraag is: wie gaf opdracht tot de hinderlaag? Wat was de rol van de Amerikaanse adviseurs ter plaatse?’

Helpt die informatie bij de verwerking van de dood van uw broer?

‘Dat denk ik wel. Ik was 28 jaar toen mijn broer werd neergeschoten. Lange tijd verdween de glans in mijn leven. Het werd wel beter, maar er bleef altijd iets knagen in mijn achterhoofd. Geen obsessie hoor, maar het onderwerp kwam regelmatig ter sprake. Sommige vrienden zeiden; hou er toch over op, er gaan wel meer mensen dood. Dat klopt wel, denk ik dan, maar niet op zo’n manier. Nu ik ouder word, denk ik meer na over dat soort dingen. Deze rechtszaak zou een begin van een afsluiting kunnen zijn. Daar hoop ik in ieder geval op.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden