Reportage

Wat voor scholen komen erbij nu het onderwijsbestel is opengegooid?

In het plan van Buitenwijs staat dat kinderen zo veel mogelijk buiten zullen zijn, in de natuur. Beeld Harry Cock / de Volkskrant
In het plan van Buitenwijs staat dat kinderen zo veel mogelijk buiten zullen zijn, in de natuur.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Door een wetswijziging komt nu iedereen die een school wil oprichten en kan aantonen dat daar genoeg belangstelling voor is in aanmerking voor overheidsgeld. FvD heeft al laten weten op termijn een aanvraag in te willen dienen, en bij de Onderwijsinspectie liggen 55 plannen ter beoordeling. Wat gaat dit betekenen?

Irene de Zwaan

Als moeder van twee schoolgaande kinderen, is kunstdocent Rianne Spin (41) niet te spreken over het ‘prestatiegerichte onderwijs’ in Nederland. Te veel toetsen, te veel focus op cognitieve vaardigheden, te weinig aandacht voor het individu. Dat moet anders, vindt ze.

Tijdens een informatiebijeenkomst over vernieuwend onderwijs in Dalfsen raakte ze aan de praat met de organisator, ex-dansdocent en ‘innovator’ Jolien Dirven (29). Het klikte meteen. De twee vrouwen besloten samen op te trekken in het schrijven van een plan voor de oprichting van een nieuwe school.

‘Buitenwijs’ moet een school worden waar leerlingen ‘lekker buiten de lijntjes mogen kleuren’, zo valt te lezen in hun pitch. ‘Er is vrije tijd om te lummelen, te prutsen en spontane ideeën uit te voeren.’

Kinderen zullen zo veel mogelijk buiten zijn, in de natuur. Waarom, zo vraagt Spin zich hardop af, zouden kinderen niet dansend in de buitenlucht rekenles kunnen krijgen? ‘Wij zien de school als een ecosysteem, waarin je elkaar nodig hebt en van elkaar leert.’

 Rianne Spin en Jolien Dirven, de initiatiefnemers van Buitenwijs.  Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Rianne Spin en Jolien Dirven, de initiatiefnemers van Buitenwijs.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

Nieuwe wet

In Nederland gaat ruim 70 procent van de leerlingen naar een bijzondere school, oftewel een school met een levensbeschouwelijk of godsdienstig profiel. Het overige deel gaat naar door de overheid bekostigde openbare scholen.

Wie een bijzondere school op wilde richten, kon tot voor kort alleen overheidsfinanciering ontvangen als het onderwijsconcept binnen de ‘erkende richtingen’ viel. Christelijk-protestants was bijvoorbeeld zo’n richting, net als rooms-katholiek, joods, antroposofisch of islamitisch.

Maar nu is er een nieuwe wet. Niet langer gelden de denominaties als belangrijkste voorwaarde om een school op te richten, maar de belangstelling van ouders. Iedereen die met handtekeningen of marktonderzoek kan aantonen dat er genoeg animo is voor het concept, kan een plek veroveren in het onderwijsbestel.

Momenteel liggen de eerste 55 initiatieven ter beoordeling bij de Onderwijsinspectie. Ongeveer eenzelfde aantal initiatieven sneuvelde bij gebrek aan animo. De inspectie beslist voor 1 mei welke scholen aan de gestelde kwaliteitseisen voldoen. Daarna heeft Onderwijsminister Dennis Wiersma nog een maand de tijd om een finaal oordeel te vellen.

De verwachting is dat de eerste scholen onder het nieuwe stelsel vanaf augustus 2023 van start gaan. Wat zijn dit voor scholen? En wat voor effect zal hun komst hebben op de onderwijskwaliteit en de kansengelijkheid, twee thema’s die hoog op de agenda van de nieuwe regering staan?

Hele kluif

Eén ding staat vast: de nieuwe wet vergroot de mogelijkheden voor het oprichten van een school aanzienlijk. Bij wijze van spreken zou zelfs de Volkskrant een school kunnen oprichten voor kinderen van abonnees. Mits er genoeg belangstelling voor is.

Forum voor Democratie heeft zelfs al plannen in die richting. De partij wil na de zomer starten met de eerste drie tot vijf ‘Renaissancescholen’, waar ruimte zal zijn voor individuele ontwikkeling, kunst, theater en klassieke onderwijsmethodes zoals rijtjes stampen en staartdelingen. De scholen zullen in eerste instantie privaat worden bekostigd, omdat de partij de route naar overheidsfinanciering te lang vindt duren. Maar partijleider Thierry Baudet heeft in De Telegraaf al laten weten dat Forum zeker nog aanspraak zal maken op overheidsgeld.

Ook de gedroomde school van Rianne Spin en Jolien Dirven van het Zwolse initiatief Buitenwijs ligt met de nieuwe wet binnen handbereik. Na de eerste aanmeldronde, vorig jaar juni, hadden ze 3,5 maand de tijd om 128 handtekeningen verzamelen, een aantal dat wordt bepaald aan de hand van de bevolkingsdichtheid van het postcodegebied van de beoogde school.

‘Het was een hele kluif’, zegt Spin aan de telefoon. ‘We probeerden het eerst met flyers, maar daar kregen we weinig respons op.’ Plan B was succesvoller. Het tweetal ging langs de deuren, speurend naar fietsjes, speelgoed of andere tekenen die erop wezen dat er achter de voordeur kleine kinderen wonen.

Jolien Dirven wist samen met Rianne Spin uiteindelijk 131 handtekeningen bij elkaar te krijgen voor haar schoolinitiatief. Beeld Harry Cock / de Volkskrant
Jolien Dirven wist samen met Rianne Spin uiteindelijk 131 handtekeningen bij elkaar te krijgen voor haar schoolinitiatief.Beeld Harry Cock / de Volkskrant

De voorwaarden zijn strikt: alleen ouders met kinderen in de leeftijdscategorie 2 tot 4 jaar mogen hun belangstelling voor een nieuwe basisschool kenbaar maken. Voor een middelbare school zijn dit ouders met kinderen tussen de 10 en 12. Zij kunnen via de webpagina van de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) een digitale krabbel achterlaten, door met hun DigiD in te loggen.

De avond voor de deadline bleken Spin en Dirven 131 handtekeningen bij elkaar te hebben gesprokkeld, drie meer dan nodig was. ‘Oh man, wat was dat een euforisch moment!’

Persoonsgericht onderwijs

Uit de 55 initiatieven die op de site van DUO staan gepresenteerd, spreekt een voorliefde voor persoonsgericht onderwijs, waarbij de leerling centraal staat. De initiatiefnemers rekenen af met traditionele onderwijsconcepten als vaste zitplaatsen aan tafeltjes en leren uit boeken. In plaats daarvan wordt ruimhartig gestrooid met termen als ‘eigenzinnig en eigentijds onderwijs’. ‘Leren begint met verwondering’, ‘het vergroten van wederzijds begrip’. Of: ‘Onze missie is: door het kind naar een betere wereld – Education for Life’.

‘Je krijgt geen gemotiveerde kinderen door rekenen en taal erin te stampen’, zegt Rianne Spin. ‘Wij geloven veel meer in het projectmatig laten terugkeren van thema’s, zoals het aanleggen van een moestuin, waarbinnen dan de verschillende vakken worden geïntegreerd.’

De Onderwijsinspectie stelde eerder al vast dat er sinds de eeuwwisseling een explosieve toename is aan vernieuwende onderwijsconcepten en -profielen. Of dit ertoe heeft bijgedragen dat de leerresultaten in Nederland al meer dan twintig jaar op rij dalen, is lastig te zeggen.

‘Daar is geen bewijs voor’, zegt woordvoerder Daan Jansen. Wel valt het de inspectie op dat initiatiefnemers van scholen met een uitgesproken profiel lang niet altijd duidelijk aangeven welk doel ze voor ogen hebben. ‘Daardoor kan ook niet worden aangetoond of dat wat je wil bereiken ook daadwerkelijk wordt bereikt’, zegt Jansen. ‘In dergelijke gevallen vragen wij ons wel af: is dit verstandig?’

Toch kan de Onderwijsinspectie een school niet afwijzen op basis van een profiel. De vrijheid van onderwijs, verankerd in grondwetsartikel 23, is een groot goed. Jansen: ‘Dus als iemand, geïnspireerd door Iceman, iedere dag in een koudwaterbad onderwijs wilt aanbieden, omdat diegene ervan overtuigd is dat leerlingen zich dan beter kunnen concentreren, dan kunnen wij niet zeggen: dat mag niet.’

De inspectie heeft met de nieuwe wet wel een troef achter de hand: als een school binnen twee jaar ondermaats blijkt te presteren, dan kan de financiering worden ingetrokken. Ook wijst Daan Jansen erop dat het onder het nieuwe stelsel weliswaar makkelijker is om een aanvraag voor een nieuwe school in te dienen, maar dat het juist moeilijker is geworden om het plan van de grond te krijgen. ‘De kwaliteitstoets vindt nu vooraf plaats, onder de oude wet was dit nog achteraf’, zegt hij.

Het idee hierachter is dat al voor de start van een school een inschatting kan worden gemaakt van de kwaliteit van het onderwijs, zodat twijfelachtige initiatieven voortijdig sneuvelen. Of dit in de praktijk ook zal leiden tot goed onderwijs, is volgens hoogleraar onderwijsrecht Renée van Schoonhoven (Vrije Universiteit) twijfelachtig.

Rianne Spin: ‘We hopen op een hele mooie plek aan de rand van Zwolle.’ Beeld Harry Cock
Rianne Spin: ‘We hopen op een hele mooie plek aan de rand van Zwolle.’Beeld Harry Cock

‘Papier is geduldig’, zegt ze. ‘Iedereen kan een onderwijskundig pedagoog inhuren die helpt met het opschrijven van de plannen. Maar niemand weet hoe die aan het einde van de rit gaan uitpakken. En wie zegt dat de mensen die aan het plan meeschrijven er een half jaar later nog werken? Je springt met z’n allen in een groot zwart gat.’

Toch vindt Van Schoonhoven het een ‘logische ontwikkeling’ dat het oude stelsel – dat nog stamt uit de ideologische scholenstrijd van 1917 – naar de prullenbak wordt verwezen. ‘Geloofsvormen zijn allang niet meer zo afgekaderd als in het verleden. Dus de overheid bevond zich steeds vaker op godsdienstig terrein. Dan moest bijvoorbeeld worden besloten of die ene differentiatie van de islam of die specifieke lezing van het evangelie wel onder de erkende richtingen vielen. Dat zijn weerbarstige vraagstukken.’

Islamitische scholen

Dat het systeem van denominaties is afgeschaft, betekent nog niet dat het einde van religieus onderwijs is ingeluid. Op de lijst van 55 initiatieven staan maar liefst 15 scholen die islamitisch onderwijs willen aanbieden. Hieronder vallen ook 5 aanvragen voor middelbare scholen.

Een gevoelig punt. Hoewel er in het verleden zelden problemen zijn geweest met islamitische basisscholen, ligt dit voor middelbare scholen anders. Het Islamitisch College in Amsterdam en het Rotterdamse Ibn Ghaldoun sloten hun deuren na bestuurlijke twisten en meldingen van examenfraude. En het Amsterdamse Haga Lyceum raakte in een slepende rechtsgang met de overheid verwikkeld na beschuldigingen van de AIVD over anti-democratische invloeden.

Als de nieuwe schoolinitiatieven allemaal doorgang vinden, dan is Amsterdam plots drie islamitische scholen – één basisschool en twee middelbare – rijker. Een zorgelijk vooruitzicht, vindt onderwijswethouder Marjolein Moorman. Niet omdat ze tegen islamitisch onderwijs is, benadrukte ze tijdens een raadsvergadering, maar omdat ze vreest dat de nieuwe wet zal leiden tot toenemende versnippering van het onderwijslandschap.

Ook het lerarentekort zal waarschijnlijk oplopen als meerdere scholen uit dezelfde vijver gaan vissen. Daar komt bij dat de verplichting die gemeenten hebben om huisvesting toe te wijzen aan scholen die zijn goedgekeurd in de huidige krappe markt een vrijwel onmogelijke opgave is.

‘Voor de meeste initiatieven is er geen beschikbare onderwijshuisvesting in de door het schoolbestuur gewenste postcodegebied’, schreef Moorman vorig jaar in een uiterst kritische brief aan de voormalige Onderwijsminister Arie Slob.

Haar grootste kritiekpunt, zo blijkt uit de brief, is het risico dat de nieuwe initiatieven ertoe kunnen leiden dat omliggende scholen te maken krijgen met ‘een meer eenzijdig samengestelde leerlingenpopulatie’. ‘Deze ontwikkeling druist in tegen het kansengelijkheidsbeleid dat de gemeente voorstaat en waarbij zij zich juist richt op het tegengaan van segregatie.’

Hoogopgeleide ouders

Heeft Moorman een punt? ‘Ja’, zegt Sietske Waslander. De hoogleraar onderwijssociologie, verbonden aan Tilburg University, deed onderzoek naar de ervaringen in andere landen met het opengooien van het publieke onderwijsbestel voor nieuwe aanbieders. ‘Overal nam de segregatie toe. Dat begint al met de locatiekeuze van een school: voor wie is zo’n buurtschool en voor wie niet? Ook bij het type onderwijsconcept vinden allerlei vormen van zelfselectie plaats.’

Het meest in het oog springende voorbeeld is Zweden. Daar voerde de centrumrechtse coalitie begin jaren negentig een wetswijziging door die het mogelijk maakte om ‘friskolor’ op te richten, het Zweedse equivalent van bijzondere scholen.

De regering dacht dat de vrije schoolkeuze een gunstig effect zou hebben op de segregatie, maar het tegenovergestelde was het geval. Het persoonsgerichte onderwijs dat door de wetswijziging oprukte, bleek vooral in de smaak te vallen bij hoogopgeleide, witte ouders. Kinderen van minder bedeelde ouders bleven hangen op openbare scholen in de stad. In de Verenigde Staten was er een vergelijkbare trend zichtbaar met de charter schools en in het Verenigd Koninkrijk met de free schools.

Rianne Spin van het Zwolse initiatief Buitenwijs ziet het als haar persoonlijke missie om ouders van diverse komaf aan te trekken voor de school die ze voor ogen heeft. ‘Daar zetten we actief op in.’

In zekere zin draagt de nieuwe wet volgens haar juist bij aan meer gelijkheid. ‘Voorheen waren uitgesproken profielen alleen mogelijk als particulier initiatief, waar ouders heel veel geld voor moesten betalen. Nu kan iedereen zich aanmelden.’

Als Buitenwijs groen licht krijgt van de inspectie en achtereenvolgens de minister, dan is er nog genoeg werk aan de winkel. Er moet een geschikt team worden samengesteld, een locatie worden gevonden. ‘We hopen op een hele mooie plek aan de rand van Zwolle’, zegt ze. ‘Met veel groen in de buurt, zodat we elke schooldag kunnen beginnen met een frisse neus halen, een yogamoment of een reken- of taalles in het gras.’

Aan welke eisen moeten scholen volgens de nieuwe wet voldoen?

Initiatiefnemers van nieuwe scholen moeten in hun plan beschrijven hoe ze de kwaliteit van hun onderwijs gaan bewaken, zorg zullen dragen voor een veilig klimaat en hoe ze hun burgerschapsonderwijs gaan inrichten. Aspirant-bestuurders moeten daarnaast een verklaring van goed gedrag overleggen en zijn verplicht gesprekken te voeren met schoolbesturen in dezelfde gemeente, om de mogelijkheden tot samenwerking te onderzoeken. Scholen die in het verleden vanwege ondermaatse prestaties hun deuren moesten sluiten, mogen zich niet opnieuw aanmelden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden