Wat vindt Wouter zelf?

In de PvdA wordt gemopperd over het gebrek aan ideeën van leider Wouter Bos. Hij is open en kan goed luisteren....

Tien maanden nadat Wouter Bos in De Rode Hoed in Amsterdam T door een overweldigende meerderheid van de PvdA-leden tot opvolger van partijleider Ad Melkert werd gekozen, worstelt hij zichtbaar met de inhoudelijke koers van zijn partij. De algemene beschouwingen leken het podium voor een nieuwe agenda van de sociaal-democratie. Maar die kwam niet. Heeft Bos een wel politieke agenda? En zo nee, waarom niet?

'Voor mij is duidelijk dat de ideologische lijn ontbreekt', oordeelt de Haagse PvdA-wethouder Jetta Klijnsma. Bos had bij de start van de nieuwe parlementaire periode tien onderwerpen bekend moeten maken waar hij zich op gaat richten, vindt hoogleraar Jouke de Vries, de outsider die zich vorig jaar in de strijd om het partijleiderschap van de PvdA wierp. 'Heb het lef je programma op te schrijven, al is het op hoofdlijnen. Politiek is persoonlijker geworden, maar maak daar dan gebruik van. Op deze manier toon je geen visie.'

René Cuperus, wetenschapper bij de Wiardi Beckman Stichting is milder: 'Het is niet terecht dat Wouter als dom blondje wordt neergezet. Het populisme van hem, dat volksere, is precies wat Margreeth de Boer in haar rapport De kaasstolp aan diggelen bedoelde. Je kunt niet meer als ambtenaar door het land, zoals Melkert deed. Maar die populistische presentatie van hem wil niet zeggen dat hij geen inhoud heeft.'

Toch laat Wouter Bos tot nog toe weinig zien van zijn inhoudelijke keuzes. Als hij in de Haagse Hogeschool de alternatieven voor de kabinetsplannen presenteert, blijft hij steken in algemeenheden. Hij zegt: 'Integratie voor nieuwe Nederlanders vraagt om meer ambitie' en 'Mensen moeten de gezondheidszorg krijgen waar ze recht op hebben'. Bos spreekt over 'het belang van Europa voor Nederland'.

Nergens waagt zich aan de verdere invulling van zijn stellingen. Zeker niet persoonlijk. Sommige fractieleden zoals Jet Bussemaker, specialist sociale zekerheid, buitenlandman Bert Koenders en financieel specialist Frank Heemskerk gaan iets verder, maar heel voorzichtig. De vraag dringt zich op of Bos het niet weet, of dat hij geen stelling durft te nemen.

Zijn achterban, kiezers maar ook lokale bestuuders, wordt er ongeduldig van. 'Het kan niet langer zoals het gaat', vindt Jetta Klijnsma, de Haagse wethouder van welzijn, volksgezondheid en emancipatie, tevens voorzitter van de club van lokale bestuurders van de PvdA. 'Onze lokale mensen hebben er behoefte aan te weten waar we als PvdA op concrete punten voor staan.'

'De partij heeft maanden onderhandeld met het CDA en haar gedachtengoed opgerekt, maar wat vinden we nu zelf?', wil ze weten. Ze prijst de openheid die Bos als partijleider creëert – 'een nieuwe wind gaat door de partij-' – en is lovend over zijn benaderbaarheid – 'hij komt hoogstpersoonlijk opdraven bij de start van de Week van de gehandicapten' – maar ze mist de antwoorden op actuele thema's.

'Wat vindt Bos van het voorstel van PvdA-wethouder Dominic Schrijer in Rotterdam om allochtonen te spreiden? Hij prijst de discussie over het onderwerp, maar wat vindt hij zelf? En wat vindt mijn partij van de voorstellen van Tabaksblat over de topinkomens. Het blijft veel te stil!'

Het is opvallend dat uit de hoek van de lokale wethouders kritiek klinkt op zijn leiderschap. Juist van hen leek Bos de antwoorden op diverse heikele thema's te verwachten. In zijn verkiezingscampagne zocht hij hen al op omdat ze de problemen van de oude wijken, criminaliteit en langdurige werkloosheid van dichtbij kennen.

Nu had de PvdA in een ver verleden krachtige bestuurders zoals Wibaut, wethouder volkshuisvesting die in Amsterdam zelf werk maakte van de sociale woningbouw. Maar het is de vraag of er op dit moment voldoende 'Wibauten' in de partij zitten die antwoord kunnen geven op de problemen.

Slechts enkelen laten zich met enige regelmaat horen. Rob Oudkerk in Amsterdam, die zwembaden sluit omdat de 'rotjochies' van Marokkaanse afkomst ze onveilig maken, is er één. Paul Depla in Nijmegen en Schrijer in Rotterdam zijn enkele anderen.

René Cuperus die meewerkte aan het rapport De kaasstolp aan diggelen van Margreeth de Boer waarin zij afrekent met de regentencultuur binnen de PvdA, vraagt zich dan ook af of de PvdA alleen moet wachten op de lokale oplossingen van de bestuurders in het land om die te vangen in een nieuw PvdA-programma.

Maar als het niet de lokale bestuurders zijn die Bos moeten helpen aan de oplossingen voor de problemen met integratie, woningnood en criminaliteit, wie zijn het dan wel? De leden van zijn 42-koppige fractie in de Tweede Kamer? Cuperus is daar ook somber over.

'Het is tot nog toe wel erg een Wouter-Bos-show geweest en hij komt met te weinig. Dat heeft een oorzaak. Bos moet teveel alleen doen. De fractie is een probleem. De nieuwe mensen zijn vooral gerekruteerd vanwege hun herkenbaarheid in de regio. Het is niet de club frisse ideeënvormers, die Bos nu nodig heeft', meent Cuperus.

Frank Heemskerk, de nieuwe financieel specialist in de fractie afkomstig van ABN AMRO, geeft toe dat hij en zijn collega's te weinig naar buiten komen met nieuwe ideeën, te weinig publiceren. 'Maar het is ook een ingewikkelde boodschap die we moeten brengen', zegt Heemskerk.

Neem de sociale zekerheid; we zijn het met de 'N hoofdgedachte van het kabinet Balkenende 'werken gaat boven inkomen' eens. Maar vinden dat daarbinnen de verkeerde keuzes worden gemaakt. Gesubsidieerde arbeid moet je niet schrappen. Dat is moeilijk uit te leggen.' En dan zijn er volgens hem nog de vele onderwerpen waarover binnen de PvdA totaal verschillende meningen bestaan.

Heemskerk: 'Ik vind sollicitatieplicht voor mensen boven de 57 jaar niet asociaal, maar anderen binnen de PvdA noemen dat wel zo. Mensen zelf verantwoordelijk maken voor een deel van hun ziektekosten via verzekeringen, vind ik ook geen slecht idee. Maar daar wordt in de partij anders over gedacht. Op zo'n dossier is het proces gaande.'

Jouke de Vries vindt dat Bos niet moet wachten op lokale bestuurders, noch op de creativiteit van zijn fractie. 'Hij heeft een enorm mandaat gekregen, eerst van zijn eigen leden en later van de kiezer. Dat moet hij verzilveren. Hij kán zich niet permitteren veel langer stil te zijn. Dat holt zijn leiderschap uit. De PvdA schept nu het beeld van een zeer conservatieve partij, die vooral de bestaande rechten verdedigt.'

Bos moet het initiatief naar zich toe trekken, vindt De Vries. 'Zélf de lijnen uitzetten. Bos zegt ”ik ga de straat op”. Maar hij moet die straat niet belangrijker maken dan hij is. Je hoeft die straat niet op om te weten wat er speelt', vindt de hoogleraar bestuurskunde. 'Je bent gekozen door die straat om je werk te doen.'

Samen met fractie, partijbureau en de wetenschappers van de partij moeten keuzen gemaakt worden, vindt De Vries. 'De PvdA staat dan wel op vijftig zetels in de peiling, maar als het om ideologie gaat, dan is het CDA leading. Jan Peter Balkenende heeft een belangrijke stap gezet met zijn verhaal over de zelfredzaamheid van de burger, the civil society.'

Bos lijkt zich van al het ongeduld en de jaloerse blikken naar het CDA weinig aan te trekken. Hij laat zich niet uit de tent lokken. Noch door zijn opponent Maxime Verhagen van het CDA, die aan het slot van de algemene beschouwingen in de Tweede Kamer sneerde: 'Dat is dan weer veel vorm en weinig inhoud, meneer Bos.' Noch door kritiek van buiten zoals van hoogleraar politicologie Jos de Beus, die sprak van de 'onuitstaanbare leegte van links.'

De PvdA-leider lijkt te beseffen dat hij zijn achterban van zich zal vervreemden als hij nu reeds scherpe keuzes maakt. Hij kiest ervoor werkendeweg, in samenspraak met zijn hele partij, tot nieuwe inzichten komen. Dan komt er weer discussie én creëert hij draagvlak. Samen met partijvoorzitter Ruud Koole stelt hij binnenkort een beginselencommissie in, geheel naar oud gebruik. Nieuw is dat hij er zelf in gaat zitten.

Bovendien roept Bos nog eens zes commissies in het leven die over onderwerpen als immigratie en integratie, kosten en toegankelijkheid van de zorg en de publieke sector gaan discussiëren. Zij krijgen de tijd. Over twee jaar, vóór eind 2005, moeten zij hun conclusies trekken.

En dan wordt er nog verder gepraat en gedacht op het wetenschappelijk bureau, in de jonge economenclub, de kenniscentra, en berichten de 162 leden van 'Onze coalitie' uit de samenleving. Zelf start hij een serie persoonlijke gesprekken met kunstenaars en intellectuelen, waaruit zijn éigen prioriteitenlijst wil destilleren.

Dat Bos de tijd neemt voor ideeënvorming is aan de ene kant begrijpelijk. De kans is immers levensgroot dat de coalitie CDA-VVD-D66 de volle rit van vier jaar zal uitzitten. Verkiezingen zijn nog ver weg. Maar neemt hij niet het risico dat al het gepraat niet tot vernieuwing van het gedachtengoed zal leiden?

Jetta Klijnsma vindt weliswaar dat er na de Kamerverkiezingen iets veranderd is in de partij. 'Den Haag heeft het land erbij gepakt, iedereen doet weer mee.' Maar kent ook de zwakheden van haar partij. 'We zijn er goed in om te discussiëren hoe de wereld verbeterd moet worden. Maar als het aankomt op concluderen wat onze aanpak moet zijn, is dat moeilijk. Dan zijn we beducht mensen voor het hoofd te stoten.'

Ook Jouke de Vries proeft een vrees om het debat werkelijk O te voeren. 'Men is bang dat de partij in tweëen splitst. Ik heb daar tekenen van gezien tijdens de verkiezing voor het leiderschap. Daar roerde ik onderwerpen aan als problemen met allochtone jongeren in de oude wijken. Dan werd het oorverdovend stil in de zaal.'

René Cuperus erkent dat de scheiding tussen oude en nieuwe PvdA'ers de discussie belemmert. Een voorbeeld: 'Als Schrijer pleit voor spreiding van allochtonen, zit voormalig fractieleider Jacques Wallage, nu burgemeester van Groningen, s ¿ avonds in het actualiteitenprogramma NOVA om dat te sussen.'

Toch vindt hij het verstandig dat Bos de tijd neemt om te werken aan de inhoudelijke vernieuwing. Volgens Cuperus verkeert zijn partij nog altijd in een shock. 'Er is zoveel gebeurd: Fortuyn, verkiezingen die we verloren, het vertrek van Melkert, het rapport De Boer, nieuwe verkiezingen en de mislukte coalitieonderhandelingen.'

'We zijn de klap nog niet te boven. Zitten nog altijd in de wondenlik-periode. We waren niet klaar om te regeren, maar zijn ook nog niet klaar om goede oppositie te voeren.' Volgens Cuperus staat de hele PvdA nog naar besturen. 'Daar moeten we van afkicken.'

Het lijkt erop dat Wouter Bos de commissies die gaan discussiëren over integratie, immigratie en criminaliteit als breekijzers gaat gebruiken. 'Maar dan zullen de PvdA'ers ook het lef moeten hebben daar te praten en hun oorlogen te voeren. Dan zal zichtbaar worden wie oud en wie nieuw, wie rechtlijnig en wie creatief is', zegt Cuperus.

'Er zullen mensen afvallen, dat is zeker', voorziet Kamerlid Heemskerk. 'Je zult altijd een aantal mensen voor het hoofd stoten', denkt Klijnsma. Cuperus: 'De heilige huisjes van de PvdA zullen dan eindelijk moeten sneuvelen.' Hij noemt immigratie: 'Als we een immigratiesamenleving willen zijn, zoals politiek correcte PvdA'ers graag willen, dan moeten zij zich realiseren dat daar een prijs aan hangt. De verzorgingsstaat zoals we die nu hebben, kunnen we dan niet overeind houden. Onze ”leuke politie” zal niet langer onze beste vriend kunnen zijn, maar moet harder ingrijpen. En het bijzonder onderwijs kunnen we niet handhaven. We willen immers geen islamitische scholen.'

Integratie zal de verhoudingen volgens Cuperus eveneens op scherp zetten. 'Zijn we voor assimilatie, dan moeten we dat durven zeggen. Ayaan Hirsi Ali had natuurlijk gelijk toen ze zei dat veel migranten, die voor de PvdA lokaal zijn gekozen, de discussie over aanpassing belemmeren. Zij komen binnen op het ticket van de kansarmoede, niet omdat ze de sociaal-democratie onderschreven.' Ook de uitbreiding van Europa geeft problemen, voorziet hij. 'We zitten klem tussen ons internationalisme en de gevolgen voor onze achterban. De vraag ”Waar plannen we de Poolse wijken?”, is gerechtigd.'

Bos neemt de tijd voor de inhoudelijke vernieuwing van zijn partij, zoveel is duidelijk. In tal van commissies en praatclubs laat hij partijleden discussiëren. Dat proces lijkt noodzakelijk, maar zal niet vanzelf tot een nieuwe visie leiden. Aan het einde van de rit zal Bos toch zijn leiderschap moeten tonen en zelf knopen door hakken. En zal de PvdA dan uiteen spatten? Cuperus denkt van niet. 'Mensen die niet meegaan in de nieuwe gedachtengang zijn niet verloren. Kijk naar de Franse socialistische partij: die heeft wel zes vleugels.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden