Column

Wat vertelt de nieuwe Van Dale over ons?

Individualisering is een rode draad in de nieuwe Van Dale.

Wat de nieuwe Van Dale vertelt over wie wij zijn.

Nederlandse kranten begonnen in 2007 voor het eerst over Twitter. Ton den Boon, sinds 25 jaar hoofdredacteur van de dikke Van Dale, het Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, schreef het meteen op, zegt hij thuis in Varik. Achter een dijk aan de Waal begint hij zijn dagen met de kranten en het gewoontegetrouw noteren van nieuwe woorden. Toen anderen nog dachten dat het nieuwe tetteren nooit stand zou houden, had Den Boon al aanwijzingen dat het anders zou lopen met Twitter.

Vandaag verschijnt, tien jaar na de vorige, de vijftiende papieren editie van Van Dale: 4.880 nieuw vormgegeven pagina's met kleur en tekeningen, 241.000 duizend woorden: mét Twitter en opvallend veel Engels. Taalpuristen zullen dat verafschuwen, maar als je taal beschouwt als het dna van mensen die samenleven, for better and for worse, dan kun je het evengoed vooruitgang noemen.

Toen Ton den Boon bij Van Dale begon, werkten ze nog met fiches, waar informanten stukjes krant op plakten met omcirkelde woorden. Nu leveren grote uitgevers data, ook die van deze krant, die Van Dale met speciale software door een soort digitale gehaktmolen haalt. 'Sommige nieuwe woorden zie je dan heel snel gaan, zoals na de Volkswagenfraude 'sjoemelsoftware'. Sjoemel was trouwens al in opkomst, zie ook 'sjoemelwetenschap' en 'voedselsjoemel'. Allemaal prima kanshebbers voor een papieren editie zegt Den Boon: in één keer te begrijpen, niet te lang en eenvoudig uit te spreken.

Alleen de papieren Van Dale geldt als canonisering van het Nederlands. De eerste druk van de vijftiende Van Dale is met 25.000 exemplaren nog niet de helft van die van de vorige editie, omdat steeds meer mensen woorden digitaal opzoeken. De digitale Van Dale is ook ruim 80 duizend woorden omvangrijker dan de papieren, want daar ligt de lat lager: woorden kunnen gemakkelijk worden verwijderd als ze geen stand houden, zoals het 'verdonkhuwelijk', naar de voormalige minister van Vreemdelingenzaken.

Twitterdrift is de 21ste-eeuwse opvolger van 'schrijfjeukte', zag Den Boon meteen. 'Schrijfjeukte' verdween uit het woordenboek nu bijna niemand meer weet wat het betekent: komt uit de 19de eeuw, tijd van het vooruitgangsgeloof, toen men enthousiast pamfletten schreef. Schrijfjeukte is de aandrang je mening op papier te zetten. De pamfletten verdwenen, maar de jeuk lijkt hardnekkiger dan ooit: zie de opkomst van blogs, Facebook, Twitter en wat pessimistischer auteurs dan de 19de-eeuwer, zoals Gerard Joling ('We slaan volledig door in Nederland, het maakt mij doodsbang').

De moderne pamflettisten komen ook uit een 'heel ander taalgebied' dan die van weleer, zoals Den Boon het neutraal noemt, en dat heeft invloed op de betekenis en het gebruik van woorden. Schrijfjeukte ging gepaard met de wat gedragen schrijftaal; bij blogs, Facebook en Twitter hoort spreektaal, zegt Den Boon, zelf behept met een onmodieuze verlegenheid en een dictie waarvoor de term 'Algemeen Beschaafd Nederlands' ooit werd uitgevonden. 'Neem een begrip als emotie. Mensen hebben tegenwoordig 'ergens emoties bij' of moeten 'emoties vasthouden' en in The Voice of Holland zegt Ali B tegen een kandidaat 'Ik voel jou'.' Zulke nieuwe gebruiksvormen voegt hij heel graag toe aan een lemma. 'Mensen leerden door Twitter in 140 tekens hun diepste gevoelens formuleren en dat leidt toch tot een nieuw soort creativiteit in de taal.'

Puristenalert: meer Engels in het Nederlands.

Individualisering is dan ook een rode draad in de nieuwe Van Dale. De selfie staat er natuurlijk in. Of neem de 'bucketlist', zegt Den Boon: in 2013 begonnen ineens allerlei beroemde mensen bucketlists af te werken. 'De 'bucketlist', dat is het 'Eerst Napels zien, dan sterven' van deze tijd.'

Over gevleugelde woorden gesproken: omdat mensen Van Dale door het digitaal zoeken vaker als schrijfhulp gebruiken (is het solliciteren 'op' of 'naar' een functie?) staan in de papieren editie veel meer woordcombinaties. Tien jaar geleden was het lemma 'aanbod' nog heel kort, nu is het een flinke lap met voorbeelden als 'banenaanbod', 'cultuuraanbod' en 'verkeersaanbod', al kan dat ook liggen aan de 'keuzemaatschappij'. Om ruimte te scheppen is het geliefde aanhangsel 'gevleugelde woorden, titels en citaten' verdwenen, waar generaties vóór Google zo graag interessant mee deden. Maar 'alles wat ontstaat, is waard dat het te gronde gaat' (Goethe). In de nieuwe Van Dale staan de aforismen van nu gewoon in het woordenboekgedeelte: 'It's the economy, stupid'.

m.oostveen@volkskrant.nl

Uit de nieuwe Van Dale: dodebomenmedia.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden