Wat u moet weten over de Europese Verkiezingen

Verkiezingen in 28 landen, eurosceptische partijen die historische overwinningen behalen, lijstverbindingen die essentieel blijken, 'politieke aardbevingen' in Frankrijk en Groot-Brittannië; het kan de kiezer duizelen na een verkiezingszondag. Nu de rook wat lijkt op te trekken: wat u moet weten over de Europese Verkiezingen.

Wat verandert er in Europa?
Na vier dagen van verkiezingen, tienduizenden stemhokjes en honderden miljoenen stemmen blijkt er wel degelijk iets veranderd in het Europees parlement, maar van een aardverschuiving is nou ook weer geen sprake. De Europese Volkspartij (EVP, met het CDA in de gelederen) verliest weliswaar (van 274 naar 211 zetels), maar blijft de grootste. De Progressieve Alliantie van Socialisten en Democraten (met de PvdA) verliest 3 zetels, maar blijft de nummer twee, de Alliantie van Liberalen en Democraten (met VVD en D66) verliest ook licht, maar blijft nummer drie.

Toch is er wel degelijk iets veranderd: de rabiate anti-EU partijen als PVV, Lega Nord, Front National, FPÖ krijgen circa 120 zetels, tegen 61 nu. Als de gematigde anti-Europese partijen worden meegeteld (Tories, ChristenUnie) stijgt het anti-EU smaldeel tot 215 zetels (30 procent van het totaal) waar ze er 156 (20 procent) hadden.

Het is echter de vraag of hun grotere aantal zetels resulteert in meer macht, schrijft EU-correspondent Marc Peeperkorn vandaag in de Volkskrant. 'Dat hangt mede af van de vaardigheid en politieke wil bij de rabiate anti-EU-partijen om een fractie in het Europees Parlement te vormen, nodig om invloed uit te oefenen. De ervaring leert dat vooral in dit soort partijen de ego's nog iets groter zijn dan de verkiezingswinst.'

Geert Wilders knipt een ster uit de Europese vlagBeeld ap

In Nederland verandert er weinig
De verschuivingen in de samenstelling van het Nederlandse smaldeel in het Europees Parlement zijn miniem te noemen. Eigenlijk wisselen, na veel ingewikkeld gereken met restzetels, maar twee van de 26 zetels van plek. De PVV levert een zetel in, D66 snoept er eentje bij. De Partij voor de Dieren mag voor het eerst een vertegenwoordiger naar Brussel sturen, GroenLinks gaat van 3 naar 2 zetels.

Eén coalitie mogelijk
Nog even terug naar Brussel. De veranderingen in het Europees Parlement mogen dan niet heel groot zijn, gevolgen zijn er wel degelijk. Zo is er nu praktisch maar één coalitie mogelijk: de grote coalitie van christen- en sociaal-democraten. Alleen zij hebben bij elkaar voldoende stemmen (211 respectievelijk 193) om wetten goed te keuren. Waar in het oude parlement zowel over rechts als links meerderheden aanwezig waren - met de liberalen in beide opties - is dat de komende vijf jaar alleen met veel kunst- en vliegwerk haalbaar. Daarmee is de rol van de liberalen als onmisbare spil en favoriete partner uitgespeeld, ook dat is anders.

Voorzitter van de Europese Commissie Jose Manuel Barroso brengt zijn stem uitBeeld epa

Juncker claimt overwinning
Met tamtam en bombarie lanceerde het Europees Parlement deze keer zelf de kandidaten voor het voorzitterschap van de Europese Commissie. Zo hoopten de partijen de regeringsleiders voor een voldongen feit te stellen: de grootste fractie in het parlement zou de voorzitter leveren. Na de uitslag van gisteren zou dat dus Jean-Claude Juncker worden, voormalig premier van Luxemburg en voormalig voorzitter van de eurogroep. Hij claimde de overwinning vast op Twitter.

Of hij het ook wordt, is allerminst zeker. Dat het parlement komende dagen eendrachtig Juncker naar voren duwt, staat al niet vast. Ook in de eigen EVP is niet iedereen overtuigd van zijn kandidatuur. De Hongaarse premier Viktor Orban bijvoorbeeld is ertegen Juncker de nieuwe voorzitter wordt. En dan moeten de regeringsleiders, die niet gecharmeerd zijn van de machtsgreep van het Europees Parlement, het ook nog in hem zien zitten. Het zou zomaar kunnen dat die met een eigen kandidaat uit de hoge hoed komen, waarna een gevecht met het Europees parlement volgt.

Front National wint
Op nationaal niveau zijn deze Europese verkiezingen in sommige landen wel degelijk aan te merken als historisch. Zo werd in Frankrijk het Front National van Marine le Pen met afstand de grootste partij. De socialisten van president Hollande leden opnieuw een grote nederlaag, met ruim 14 procent van de stemmen. Vanochtend is er crisisoverleg op het Elysée.

Volgens Marine Le Pen kan het sociale model van Frankrijk in stand worden gehouden, als Frankrijk zich maar bevrijdt van het Brusselse juk. 'Ik proef in deze uitslag het enorme verlangen van het Franse volk naar vrijheid. Frankrijk wil zijn lot weer in eigen hand nemen en niet meer luisteren naar Brusselse commissarissen die niet gekozen zijn', aldus Le Pen in een eerste reactie.

Door de winst van het FN komt het impopulaire beleid van president Hollande en premier Valls verder onder druk komen te staan. Valls verscheen gisteravond in een donker pak voor de Franse televisie: 'Dit is een aardschok, een zeer ernstig moment voor Frankrijk en voor Europa.'

Marine Le PenBeeld getty

UKIP wint ook
Ook in Groot-Brittannië een uitslag die als een schok kan worden ervaren. Nigel Farage's UKIP, de UK Independence Party, ging er bijna met eenderde van de stemmen aan de haal. Farage ziet zichzelf als de vos in het kippenhok van het Britse parlement en haalde vooral stemmen weg bij de conservatieven. Maar ook in regio's die voorheen zwaar door het rood van Labour werden gedomineerd kreeg UKIP gisteren een stevige voet aan de grond.

In vrijwel alle regio's eindigde de partij van Nigel Farage, die het land uit de Europese Unie wil halen, op de eerste plek.De 50-jarige Farage sprak over een politieke aardbeving. 'In de geschiedenis van de Britse politiek is het nooit gebeurd dat een relatief nieuwe partij een nationale verkiezing wint.'

De overwinning van de UKIP past bij het groeiende nationalisme, zowel uit de rechter- als uit de linkerhoek, op de Britse eilanden. In Schotland bleef de SNP van Alex Salmond op de eerste plek en in Ierland boekte het linkse Sinn Fein een grote overwinning bij de Europese verkiezingen.

Nigel FarageBeeld epa

Het belang van lijstverbindingen
Als Europa - en de verkiezingen ervoor - al zo lastig zijn uit te leggen aan de kiezer, dan zal de uitslag van gisteren niet hebben geholpen bij het versimpelen daarvan. D66 kreeg de meeste stemmen, maar heeft een zetel minder dan het CDA. De SP is de grootste partij op links, maar stuurt een afgevaardigde minder naar Brussel dan de PvdA. De oorzaak: lijstverbindingen. CDA was er een aangegaan met CU/SGP, de PvdA werkte samen met GroenLinks. Doordat er veel reststemmen waren - 50Plus kwam net wat stemmen te kort voor een zetel - profiteerden CDA en PvdA optimaal van hun lijstverbinding. D66 en VVD, die in samen in een fractie zitten in het europarlement, hadden zo'n verbinding niet.

Juich niet te vroeg
Ook bij deze verkiezingen bleek maar weer eens: nooit te vroeg juichen na een exitpoll. D66 hoopte stiekem al op 5 zetels, 50Plus waande zich al in het Europees Parlement. Maar de exitpoll die donderdag werd gepresenteerd, kwam niet overeen met de daadwerkelijke uitslag. Voor PVV had dat een gunstig effect: de partij van Wilders kwam op 4 in plaats van 3 zetels.

Procentueel gezien zat de exitpoll er trouwens helemaal niet ver naast. Alleen de PVV werd door peilingbureau Ipsos met 0,5 procent onderschat, bij alle andere partijen zat de peiler er minder naast. Maar doordat alle partijen zo dicht bij elkaar lagen en het belang van de restzetels zo groot was, hadden kleine procentuele verschillen grote gevolgen.

Toine Manders, lijsttrekker van 50PlusBeeld anp

Annie Schreijer-Pierik
Helemaal de bedoeling was het niet van het CDA, toen het Annie Schreijer-Pierik op plek 25 van de kieslijst plaatste, om haar naar Brussel te sturen. Maar Scheijer-Pierik ging campagne voeren, en zie daar: ze is met gemak gekozen, ze kreeg zo'n 110.000 voorkeursstemmen, waar 18.000 er genoeg waren geweest.

Uit een Volkskrant-profiel van een paar weken geleden:

'[Annie Schreijer-Pierik staat] er niet op om daadwerkelijk een van de drie of vier zetels in te nemen die de partij zal behalen, maar om de mensen te verleiden op het CDA te stemmen. Hoopt het CDA.

Zo had Hein Pieper, voorzitter van het CDA in Overijssel, het bedoeld toen hij Annie vroeg - raadslid geweest in Ambt-Delden, lid van Provinciale Staten, twaalf jaar Kamerlid, altijd gekozen op voorkeursstemmen; zo eentje kan je er bij hebben op je lijst.

Annie had geantwoord dat ze het een hele eer vond, Pieper had nog wel gezegd dat ze de lijst moest duwen, niet trekken, maar dat bleek aan dovemansoren gericht. Ze heeft een fenomenaal vermogen zich naar voren te schuiven. En zich vervolgens niet meer te laten wegzetten. Annie zette zich met haar Jan aan de keukentafel van de boerderij in Hengevelde, Jan kent zijn Annie zo'n 45 jaar, hij zuchtte maar één keer voordat hij instemde: 'Je moest het maar doen.' Annie, in een vroom moment: 'Het is tegen de Kieswet, tegen de democratie om je plaats niet in te nemen als de kiezer je wil.'

Vanaf dat moment is ze op jacht gegaan naar voorkeursstemmen. Ze geniet ervan, leeft ervoor.'

Annie Schreijer-Pierik, toen ze nog in de Tweede Kamer zatBeeld anp

Satirische partij redt het ook
Er is nog een zetel in Brussel die wat wenkbrauwen zal doen fronsen. De Duitse satirische partij 'Die Partei' heeft - met dank aan het afschaffen van de Duitse kiesdrempel - een zetel behaald. Partijleider Martin Sonneborn heeft al bekendgemaakt wat hij met de zetel wil doen: hem laten rouleren tussen partijleden. Elke maand een ander parlementslid, die dan allemaal recht hebben op zes maanden wachtgeld. 'We melken de EU uit zoals een kleine Zuid-Europese staat dat doet.'

Andere punten uit het partijprogramma van Die Partei: een muur om Zwitserland, afschaffing van de zomertijd, en persoonlijk bezit wordt gesteld op een maximum van 1 miljoen euro. 'De rest wordt verdeeld.'

Partijposter van Die ParteiBeeld Die Partei
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden