Wat technische snufjes met de erváring doen

Iedereen vindt het doodgewoon dat je een toetsenbord nodig hebt om elektronische muziek te maken, zegt prof. dr. Petran Kockelkoren....

Een geluidskunstenaar als Michel Waisvisz begrijpt dat, volgens Kockelkoren. Zo'n man gebruikt allerlei sensoren om beweging om te zetten in muziek. Hij stapt het podium op en de klanken beginnen. Zo kan het dus ook. Dat toetsenbord is maar een conventie - je kunt ook dansmuziek maken door te dansen.

Waisvisz is een van de kunstenaars die donderdag op zal treden na de oratie waarmee de filosoof Kockelkoren officieel bijzonder hoogleraar Kunst en Technologie wordt aan de faculteit Wijsbegeerte en Maatschappijwetenschappen van de Universiteit Twente. Het is het eerste hoogleraarschap 'Kunst en Technologie'. Kockelkoren wil het gebruiken om duidelijk te maken dat die twee al eeuwenlang innig met elkaar zijn verbonden. Want dat inzicht is nog niet genoeg doorgedrongen.

Kockelkoren is naast zijn docentschap aan de UT tevens een dag in de week docent aan de AKI, de kunstacademie die sinds enige jaren op de universiteitscampus is gevestigd. En als hij in die hoedanigheid naar het bestaand ideaal van kunstenaarschap kijkt, schrikt hij weleens.

'Vaak wordt een romantisch beeld van het kunstenaarschap gepropageerd', zegt hij. 'De studenten wordt geleerd om in alle afzondering een eigen handschrift, stijl en expressie te ontwikkelen. Dan pas worden ze de buitenwereld in gestuurd. Terwijl ze zo snel mogelijk met de technologische cultuur in aanraking moeten komen.'

Want dat wordt voor een belangrijk deel van hen een grote inspiratiebron, aldus Kockelkoren. En dan heeft hij het niet over nieuwe technische snufjes die een mooi hulpmiddel vormen om autonome kunstwerken te maken. Nee, het gaat hem om wat die technologieën met je erváring doen. Hij geeft een voorbeeld: de uitvinding van de trein in de negentiende eeuw. Opeens zagen mensen met hoge snelheid een landschap aan zich voorbijtrekken. Hun ogen waren er niet aan gewend, treinziekte was lange tijd een officieel erkende aandoening. Kunstenaars hebben geholpen te wennen aan die nieuwe zintuiglijke ervaring, en er uitdrukkingsvormen voor gevonden, zegt de hoogleraar.

Dat gebeurde zowel via de populaire als de elitaire kunst. Op de kermis kon je in de negentiende eeuw in een nepwagon stappen, waarna lange landschapsschilderijen voorbijrolden die je de ervaring van een treinrit gaven. De impressionisten en de futuristen gebruikten nieuwe technieken om het bewogen beeld vanuit een rijdende trein weer te geven.

En ook eeuwen daarvoor waren kunstenaars al hoogst geïnteresseerd in en betrokken bij nieuwe ontwikkelingen. Vermeer was naast schilder ook kaartenmaker. En Rembrandt schilderde niet voor niets de Anatomische Les, waar mensen voor het eerst een lichaam van binnen zagen.

Die bemoeienis van kunstenaars bij nieuwe technologische ontwikkelingen heeft ook zijn schaduwzijde, stelt Kockelkoren. Kunstenaars maken zich door hun bemoeienis met de inburgering van techniek 'medeplichtig aan culturele normalisering'. Ze geven, met andere woorden, vrij dwingend vorm aan de zintuiglijke waarneming door nieuwe technieken.

Daar ligt dus een belangrijke taak voor de kunst: kritisch omgaan met de technologie, en de manier waarop zij onze kijk op, en omgang met de wereld bepaalt. Door een dans-instrument te maken bijvoorbeeld. Of, zoals de Roemeense kunstenaar Calin Dan deed, door computerspelletjes aan te laten sturen door een fitness-apparaat. Zodat je ook vóelt hoe het is om een virtuele tegenstander een karatetrap te geven. Het is autonome kunst - maar staat wel midden in de maatschappij.

Dit soort kunstenaars wil Kockelkoren bij zijn onderwijs- en onderzoekswerk graag voor het voetlicht brengen. Hij is daarom ook voorzitter van Technics & Art (TARt), de stichting die exposities en debatten organiseert over kunst en technologie. Daarvan kunnen ook technici profiteren die hun onderzoek willen etaleren. 'Ik kan nu eenmaal geen onderzoek doen naar de verhouding van kunst en technologie met alleen maar tekst.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden