Wat te doen met de stervende grazers in de Oostvaardersplassen? Drie dilemma's

Wie niet beter weet, zou denken dat het advies van de commissie-Van Geel dat vandaag wordt uitgebracht over de Oostvaardersplassen vooral het dierenleed daar betreft. Of we nog wel moeten willen dat duizenden edelherten, heckrunderen en konikpaarden het einde van de winter niet halen door gebrek aan voedsel. En of we de forens dit schouwspel vanuit de trein van Lelystad naar Almere nog wel ongevraagd kunnen aandoen.

Een kadaver met op de achtergrond koningspaarden in de Oostvaardersplassen. Foto Raymond Rutting / de volkskrant

‘De discussie is behoorlijk gekaapt door dierenwelzijnsactivisten’, zegt hoogleraar ecologie Han Olff daarover. Als toezichthouder van het Wereld Natuurfonds en vanwege zijn onderzoek vanuit de Rijksuniversiteit Groningen in het gebied is hij  als deskundige volgens sommigen partijdig in deze discussie – maar over polarisatie in de Oostvaardersplassen later meer. Op zijn punt dat de discussie is gekaapt, krijgt hij gelijk van de verantwoordelijke gedeputeerde van de provincie. Die erkent dat de opdracht die de commissie onder leiding van Pieter van Geel (CDA) vorig jaar meekreeg veel breder is dan adviseren over het lot van de grote grazers.

Het woord ‘dierenleed’ komt welgeteld twee keer voor in het initiatiefvoorstel dat de VVD en de SGP in februari 2017 indienden in de Provinciale Staten van Flevoland. De drie A4tjes waarmee Van Geel in september aan de slag is gegaan, reppen vooral van hoe het meest besproken natuurgebied van Nederland moet worden beheerd, zodat het zijn unieke status als vogelnatuurreservaat kan behouden. En hoe het gebied ‘toeristisch aantrekkelijker’ kan worden. Over de grote grazers: ‘De omvang van de kudde is geen doel op zich.’

Terwijl Van Geel eind vorig jaar zijn complexe puzzel legde, gingen de eerste van de ruim 3.000 grote grazers dood door gebrek aan voedsel. Dierenliefhebbers trokken het gebied in met hooibalen en spandoeken. Boswachters en andere medewerkers van gebiedsbeheerder Staatsbosbeheer werden bedreigd, terwijl minder agressieve activisten huilend bloemen legden, een minuut stil waren of in een rouwstoet optrokken naar het provinciehuis.

Aan dit sentiment wilde Van Geel niet voorbijgaan; hij trok een maand langer uit en ruimde voor de activisten een plekje in aan de gesprekstafel. In het advies dat hij vandaag presenteert in het provinciehuis van Lelystad laveert hij in de Oostvaardersplassen tussen commerciële, morele en ecologische belangen.

Het commerciële dilemma

Het ene regeltje over luchthaven Lelystad trekt de aandacht. ‘Bij het beheer wordt rekening gehouden met de gevolgen van de uitbreiding van de luchthaven Lelystad.’ De passage in het Statenvoorstel is een omdraaiing van jewelste. De Oostvaardersplassen zijn sinds 2010 een beschermd Natura 2000-gebied. Bij de beoogde uitbreiding van de luchthaven zal dus rekening gehouden moeten worden met het Europese natuurgebied.

De indieners SGP en VVD wekken met de verwijzing naar de luchthaven de indruk commerciële doelen na te jagen bij de beoogde nieuwe beheervorm voor de Oostvaardersplassen. Vreest men dat de grote hoeveelheid ganzen in het gebied het vliegverkeer in de weg gaan zitten?  En als we het dan over belangenverstrengeling hebben, wil ecoloog Olff ook nog wel even noemen dat commissievoorzitter Van Geel ook zitting heeft in de raad van toezicht van Luchtverkeersleiding Nederland.

Provinciale Statenlid Sjaak Simonse, die namens de SGP vorig jaar met het voorstel kwam, bestrijdt dat luchthaven Lelystad een grote rol speelt. ‘De economie is echt geen topprioriteit’, zegt hij. ‘Ons hoofddoel is het gebied verbeteren voor de 31 in Europa beschermde vogelsoorten waarvoor de Oostvaardersplassen van groot belang zijn.’

Die vogels krijgen wel meer kijkers op zich gericht, als het aan Simonse ligt. De commissie-Van Geel is gevraagd te adviseren over hoe de voor het grote publiek afgesloten Oostvaardersplassen ‘een toeristisch aantrekkelijk natuurgebied’ kunnen worden. Geen slecht idee, zegt Olff, die voorstander is van het huidige beheer. Maar het moet volgens hem geen pretpark worden. ‘Omwonenden moeten dit gebied kunnen ervaren als de parel van hun directe omgeving’, zegt hij. ‘Het is belangrijk dat ze de essentie van dit gebied beter leren kennen.’

Het morele dilemma

Laat de essentie van de Oostvaardersplassen nu net de grootste publieke splijtzwam zijn. ‘Natuurlijke ecologische processen maximaal de ruimte geven’, zoals beschreven in het beheerplan, leiden in de praktijk tot grote verontwaardiging. Dieren die de winter niet dreigen te overleven, worden door Staatsbosbeheer afgeschoten. Dit gebeurde de afgelopen maanden bij 90 procent van de ruim 3.000 dode grote grazers.

Voor het zover is, trekken veel dieren in de winter naar de bosrijke randen van het gebied. Van achter de hekken zijn de soms magere edelherten, heckrunderen en konikpaarden dan zichtbaar. Voor de dierenliefhebbers die deze winter in opstand kwamen is het onverteerbaar dat ze ‘nodeloos lijden’ in het door mensen gecreëerde, afgesloten en inmiddels kaalgevreten gebied. Met demonstraties en peperdure reclamecampagnes, gesteund door bekende Nederlanders, proberen ze het grote publiek te overtuigen van ‘het leed dat Oostvaardersplassen heet’.

Ze stellen de dieren gelijk aan gehouden dieren en staan daarmee recht tegenover gebiedsontwerper Frans Vera, ecologen als Olff en beheerder Staatsbosbeheer. Die zien in het hoge sterftecijfers – 60 procent deze winter  de natuur die zijn werk doet en de balans herstelt. Precies zoals de bedoeling was in het gebied, in tegenstelling tot het altijd kort houden van soorten op de Veluwe door jagers.

Dat verzwakte dieren in de Oostvaardersplassen sinds 2010 worden afgeschoten, was al een handreiking naar de tegenstanders van dit stukje ‘wild’ in Nederland. Staatsbosbeheer zegt voor meer openheid te zijn, maar het is de vraag of dit verenigbaar is met het huidige laissez-fairebeleid voor het aantal grote grazers. De dierenactivisten dreigen nu al eigenhandig de hekken weg te halen om de verzwakte dieren uit het gebied te redden. Wat gaan ze doen als ze straks vrijelijk het gebied in kunnen en verzwakte dieren zien?

Het ecologische dilemma

Meer openheid zonder geschokte passanten  het kan als het beheer wordt aangepast aan de wensen van Frank Berendse, hoogleraar natuurbeheer in Wageningen. Hij is groot voorstander van het actief kort houden van de grote grazers. Niet vanwege dierenleed, maar omdat het huidige beheer volgens hem niet werkt.

Het idee achter de Oostvaardersplassen was dat grote grazers het droge deel (2.400 hectare) kort houden, zodat het gebied aantrekkelijk wordt voor ganzen. Die zijn op hun beurt cruciaal voor het openhouden van het natte deel (3.600 hectare), waar het gros van de 31 beschermde vogelsoorten zich ophoudt.

Geweldig plan, vond Berendse destijds ook, maar het heeft niet gewerkt. Door de populatie grazers niet te reguleren is het droge deel helemaal kaalgevreten, waardoor het niet meer aantrekkelijk is voor sommige beschermde vogels. ‘De blauwe kiekendief is verdwenen omdat die niet op veldmuizen kan jagen’, zegt Berendse. ‘Die zijn het gebied namelijk al ontvlucht. Breng en houd het aantal grote grazers weer in balans, dan voorkom je ook veel sterfte en verontwaardiging.’

Berendse verschilt op dit punt van Olff. Die zegt dat het gebied zelf zijn draagkracht bepaalt  dát was het idee. ‘Door de sterfte van afgelopen winter is de populatie weer op het niveau van 2000’, zegt hij. ‘Toen was iedereen enthousiast over de biodiversiteit. Deze natuurlijke cyclus heb je nergens. Dat nu beëindigen is zonde.’

Berendse geloofde het lang, maar viel van dat geloof af door vogelonderzoeker Rob Bijlsma. Op basis van zijn tellingen in de Oostvaardersplassen concludeerde Berendse dat de graasdruk een negatief effect heeft op de vogelstand.

Bijlsma denkt dit ook, maar heeft het ‘gebiedje van niks’ allang opgegeven. ‘Er is daar nooit echt goed onderzoek gedaan door het gebied in tweeën te delen en te experimenteren’, zegt hij. ‘Niemand die er nu iets over te zeggen heeft, kan het echt zeker weten. Het is allemaal politiek gelul. Weet je wat het is? Mensen denken dat hun activiteiten doorslaggevend zijn voor het welzijn van soorten, maar die redden zichzelf wel.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.