Referendum

Wat staat er nou echt in dat associatieverdrag?

Teruglezen - Verdrag met Oekraïne gaat niet over lidmaatschap

Volkskrantredacteur Bert Lanting spitte eerder dit jaar al het hele associatieverdrag door. Niks mis mee, vindt hij. Wel met wat het nee-kamp ervan maakt. Lees zijn artikel vandaag, op de dag van het referendum, terug:

Jan Roos van het actiecomite GeenPeil na afloop van een persbijeenkomst. Beeld anp

Midden in het hoofdstuk Tijdelijke aanwezigheid van natuurlijke personen voor zakelijke doeleinden slaat de vermoeidheid onverbiddelijk toe. Het is zware kost, het associatieverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne: 394 pagina's, vol afspraken, voornamelijk over handel. We zijn bij artikel 98, lid 2:

'De binnenkomst en het tijdelijke verblijf van natuurlijke personen uit Oekraïne respectievelijk de EU-partij op het grondgebied van de EU-partij respectievelijk Oekraïne wordt toegestaan wanneer deze natuurlijke personen vertegenwoordiger van rechtspersonen en zakelijke bezoekers in de zin van artikel 86, lid 17, onder a) van deze overeenkomst zijn. Onverminderd lid 1 van dit artikel bestrijken de toelating en het tijdelijke verblijf van zakelijke bezoekers een periode van maximaal 90 dagen per 12 maanden.'

Jan Roos, de grote man achter het GeenPeil-referendum, gaat er prat op dat hij het hele verdrag nooit heeft gelezen, maar misschien zou hij dat toch moeten doen. Dan zou hij een eind verder in de tekst het verontrustende artikel 208, lid 4 tegenkomen:

4. Gedurende een overgangsperiode van 7 jaar na de inwerkingtreding van deze overeenkomst belet de bescherming ingevolge deze overeenkomst van de volgende geografische aanduidingen van de EU-partij niet dat deze als aanduiding van bepaalde vergelijkbare producten van oorsprong uit Oekraïne worden gebruikt:

a. Parmigiano Reggiano,
b. Roquefort,
c. Feta.

Wat maar betekent dat die doortrapte Oekraïners hun nep-feta nog liefst zeven lange jaren mogen blijven verkopen, alsof ze echte Grieken zijn. Zo zijn er nog tal van afspraken waarbij je je de ogen uitwrijft, om wakker te blijven dan. De 394 pagina's lange opsomming doet je terugverlangen naar een twee uur durende preek waarop de kerkgangers vroeger in een zwaar gereformeerde gemeente op zondag werden onthaald. Laten we nu zingen artikel 198, vers 1 tot en met 3: 'Uitzonderingen voor handelingen waarvoor toestemming nodig is met betrekking tot databanken.'

Wie na de alarmerende geluiden van GeenPeil over het associatieverdrag de moeite neemt de tekst door te nemen, begint zich af te vragen wat de naderende catastrofe is die Jan Roos en zijn kompanen voorspellen. Ruim 90 procent van de tekst gaat over zaken waaraan zelfs de grootste EU-hater of Oekraïne-scepticus geen aanstoot kan nemen. Zo spreken de EU en Oekraïne af dat ze informatie zullen gaan uitwisselen om het terrorisme te bestrijden (art. 23), maken ze afspraken over het geleidelijk schrappen van de invoerrechten op tal van producten (art. 27), belooft Oekraïne allerlei technische voorschriften en het systeem voor markttoezicht van de EU over te nemen (art. 56) en ga zo maar door. Tenzij de GeenPeilers in de autohandel zitten, zullen ze ook geen moeite hebben met de afspraak dat Oekraïne onder bepaalde voorwaarden een invoerheffing op personenauto's mogen handhaven (art. 44).

Tekst loopt door onder de foto.

Wrakstukken van de MH17 bij het dorpje Grabovo in het oosten van Oekraïne, ruim een week nadat het toestel op 17 juli 2014 was neergehaald. Alle 298 inzittenden kwamen om. Beeld Mikhail Voskresenskiy / RIA Novosti

De belangrijkste klacht van GeenPeil is dat dit alles buiten ons burgers om is besloten. Dat spreekt aan - hoe durven die politici! - maar hoe verder je leest in de verdragstekst hoe minder je je er in kunt vinden. Godzijdank hebben ze ons niet lastig gevallen met de 'Nationale behandeling en markttoegang voor goederen' (art. 25), de 'Erkenning van de diergezondheidsstatus en de status inzake plagen alsmede van regionale omstandigheden in het kader van het handelsverkeer' (art. 65), de 'Corrigerende maatregelen in geval van urgente energiegeschillen' (art. 314) en de finesses van de 'Financiële samenwerking en fraudebestrijding' (art. 453)!

Tussen artikel 25 en artikel 453 - we zijn dan bijna aan het eind van het verdrag beland - staat werkelijk niets waar Jan Roos of iedere andere burger met gezond verstand vrijwillig zijn tijd aan zou besteden. Het is dezelfde onverteerbare kost (alleen met minder olijven) als in het associatieverdrag met Jordanië, dat uit 2002 dateert en waarvan de gewone burger in de praktijk ook niets merkt. Maar voor de onderlinge handel - in het voordeel van Oekraïne én de EU-landen - zijn al die afspraken natuurlijk wel van belang.

Vooruit, laten we dan kijken naar de politieke paragrafen. Misschien dat die iets van de explosieve lading herbergen die GeenStijl en GeenPeil ontwaren in het verdrag. Volgens de tegenstanders zet de EU met het associatieverdrag de poort open voor Oekraïne, maar dat blijkt niet uit de tekst. In artikel 1 staat wel dat de associatie tot doel heeft een 'geleidelijke toenadering tussen de partijen te bewerkstelligen', maar daar blijft het bij. Geen belofte van toekomstig lidmaatschap.

Jan Roos (links) van het actiecomité GeenPeil wordt gefeliciteerd door Thierry Baudet (rechts) nadat de Kiesraad heeft geoordeeld dat GeenPeil ruimschoots voldoende handtekeningen heeft verzameld voor een referendum over een omstreden samenwerkingsverdrag tussen de Europese Unie en Oekraïne. Beeld Jiri Büller

Draaideur

Maar in de kleine lettertjes dan? Is dat toch niet stiekem het doel? Waarschijnlijk wel van Oekraïne, maar dat zegt niet veel. Turkije wil ook al heel lang lid worden van de Europese Unie. Toch is het er nog niet van gekomen, ook al heeft dat land al ruim vijftig jaar een associatieverdrag met de EU. Er wordt weliswaar onderhandeld over lidmaatschap, maar die gesprekken duren al ruim tien jaar en er zijn maar weinig mensen, in de EU én Turkije, die geloven in een positieve uitkomst.

Veel meer dan een draaideur die automatisch toegang geeft tot de EU, is het associatieverdrag een zoethoudertje, een constructie die juist bedoeld is als alternatief voor het lidmaatschap. Bij de meeste landen die zo'n associatieverdrag met de EU sloten - bijvoorbeeld Marokko - is er niet eens een begin van een discussie over een eventueel lidmaatschap.

Te vroeg

En zelfs al zouden sommige EU-diplomaten het willen, de kans dat Oekraïne op afzienbare termijn - tien, twintig jaar - lid wordt, is uiterst klein. Niemand zit op een armlastig land met bijna 45 miljoen inwoners te wachten. Na de achteraf gezien ietwat overhaaste toetreding van Bulgarije en Roemenië zijn de EU-landen kopschuw geworden. Voor toetreding is bovendien de instemming nodig van alle 28 EU-landen, in Nederland vrijwel zeker via een referendum. Dus er is nog ruim tijd om op de rem te trappen. Eigenlijk is GeenPeil te vroeg met het referendum.

Volgens Thierry Baudet, een andere voorman van het nee-kamp, is het associatieverdrag geen handelsverdrag maar een integratieverdrag, ook op militair terrein. Ik zou met Baudet willen zeggen: léés het even, want dan blijkt dat het allemaal nogal meevalt. Er staat slechts: 'De EU en Oekraïne onderzoeken mogelijke samenwerking op militair of technologisch vlak' (art. 10, lid 3). Verder gaat het Europees Defensieagentschap EDA contact houden met Oekraïne over 'verbetering van de militaire capaciteit'.

Wie, met alle respect, ook maar iets weet van dit agentschap, moet weten dat hier bepaald geen militaire machine wordt opgetuigd. Bovendien, wat stelt die militaire 'integratie' waarover Baudet het heeft voor, als nergens van wederzijdse verplichtingen wordt gerept?

De meeste argumenten van de tegenstanders betreffen eigenlijk niet het verdrag zelf. 'Oekraïne is veel te corrupt om lid te worden van de EU!'. Groot gelijk, dat is ook zo en daarom gaat dat ook niet gebeuren. Het land gaat gebukt onder corruptie, maar is het daarom niet juist goed dat het associatieverdrag eisen stelt aan Kiev als het gaat om de eerlijke aanbesteding van overheidsopdrachten en de onafhankelijkheid van de rechtspraak?

Provocatie

En dan is er nog dit argument: 'Het verdrag is een provocatie aan het adres van Rusland. De bemoeizucht van de EU heeft de crisis in Oekraïne uitgelokt.' Dat is de redenering van GeenPeil-voorman Bart Nijman (alias Van Rossem). Tegenover het Russische persagentschap Sputnik klaagde hij dat Rusland in het Westen als een excuus wordt gebruikt om de onrust in Oekraïne te verklaren. 'Er lijkt de neiging te bestaan Rusland de schuld te geven van alles wat er gebeurd is, terwijl er geen bereidheid is kritisch te staan tegenover onze eigen politieke en internationale aanpak van wat er gebeurd is', citeert Sputnik hem.

Inderdaad was een deel van de Russisch-sprekende Oekraïners in het oosten van het land tegen het aanhalen van de banden met Europa, maar het is absurd om de annexatie van de Krim door Rusland en het uitbreken van de oorlog in het oosten van Oekraïne te wijten het associatieverdrag.

Een ruime meerderheid van de Oekraïners was vóór het associatieverdrag met de EU. Hebben de Oekraïners niet het recht zelf hun toekomst te bepalen, net zoals de Nederlanders? De redenering van de GeenPeilers dat de EU rekening had moeten houden met de opvatting van Moskou dat Oekraïne tot de invloedssfeer van Rusland behoort, komt er logischerwijs op neer dat zij de Oekraïners het recht ontzeggen zelf hun keuze te bepalen.

De vraag moet juist zijn: welk recht heeft Moskou om in te grijpen in Oekraïne als dat land voor een koers kiest die het Kremlin niet aanstaat? Waarom moeten we wel begrip hebben voor het zogenoemde Russische 'omsingelingscomplex' - de angst van Rusland dat het wordt omringd door vijandige landen -, maar niet voor de vrees van Ruslands buurlanden voor het Kremlin? Is daar historisch gezien niet meer reden voor? Denk eens aan de opdeling van Polen, de miljoenen Oekraïners die in de door Stalin veroorzaakte hongersnood zijn omgekomen en de Sovjet-bezetting van de Baltische staten.

Toegeven

Zelfs wie begrip heeft voor het Russische verdriet over de teloorgang van de Sovjet-Unie zal moeten erkennen dat de Russische reactie - het annexeren van de Krim en het steunen van de pro-Russische rebellen in het oosten van Oekraïne - buiten iedere proportie was, gezien het tamelijk onschuldige karakter van het associatieverdrag. Er dreigde geen onderdrukking van de Russische minderheid in Oekraïne. Het is eerder omgekeerd: in Kiev klinkt overal op straat nog Russisch, terwijl het nu in rebellengebied riskant is Oekraïens te spreken. Kiev sloot zich niet bij een militair bondgenootschap aan en Ruslands grenzen werden niet bedreigd. De Oekraïners lieten alleen weten dat zij hun toekomst liever naar Europees dan naar Russisch voorbeeld willen modelleren. Rusland ziet dat kennelijk als een bedreiging, en de GeenPeilers hebben daar alle begrip voor.

Laten we het eens omdraaien. Wie tegen het associatieverdrag met Oekraïne stemt, speelt daarmee de krachten in de kaart die de overeenkomst hebben aangegrepen om Oekraïne in een oorlog te storten. Al lang vóór de onenigheid over het associatieverdrag pleitten nationalistische adviseurs van de Russische president Poetin voor het annexeren van de Krim en het oosten van Oekraïne. Nu het associatieverdrag afschieten en Oekraïne beroven van de kans er economisch bovenop te komen, is toegeven aan de eis van het Kremlin dat het - desnoods met militair geweld - de toekomst mag bepalen van zijn buurlanden. Een stem tegen het associatieverdrag is een buiging voor het Kremlin en de pro-Russische rebellen. Of, om het heel cru te stellen: het is een stem voor de mensen die naar alle waarschijnlijkheid vlucht MH17 hebben neergehaald.


Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.