achtergrondcoronacommunicatie

Wat Rutte kan leren van Merkel

Hoe breng je als leider van een land maatregelen aan de man die steeds minder draagvlak lijken te hebben. Twee deskundigen vergelijken Mark Rutte met Angela Merkel. ‘Denkt u alstublieft ook aan wat voor u belangrijk is, is dat niet ook de gezondheid van uw familie?’

Angela Merkel vlak voordat ze het woord neemt tijdens een persconferentie over het coronavirus.Beeld AFP

Evenredig aan de stijging van het aantal coronabesmettingen, stijgt de frequentie waarmee regeringsleiders persconferenties geven. Een dag nadat Mark Rutte in Nederland de ‘gedeeltelijke lockdown’ had afgekondigd, sprak zijn Duitse collega Angela Merkel, na een lange zit met de leiders van de deelstaten, haar zorgen uit: ‘Als u mij vraagt wat het is dat me verontrust, dan is het de exponentiële groei. En die moeten we stoppen, anders leidt dit niet tot een goed einde.’

Een virus verdwijnt niet door woorden, maar een goed gekozen communicatiestrategie kan wel draagvlak voor ingrijpende maatregelen vergroten. Met twee deskundigen keek de Volkskant naar de verschillen in de coronacommunicatie tussen de buurlanden. Het aantal nieuwe besmettingen was daar vrijdag vrijwel gelijk – hoewel de Duitse bevolking vijf keer zo groot is als die van Nederland.

‘Als je wereldwijd vergelijkt, zijn de overeenkomsten tussen Rutte en Merkel veel groter dan de verschillen’, zegt Paul ’t Hart. De hoogleraar bestuur en organisatie ziet twee politici die het meer moeten hebben van hun ervaring en intelligentie dan van hun charisma. Een voordeel voor Merkel is haar serieuze uitstraling, haar ‘gravitas’ zoals ’t Hart het noemt, die in dit specifieke geval wordt versterkt door haar natuurwetenschappelijke achtergrond. ‘De energieke blijmoedigheid van Rutte begint in deze omstandigheden aan te voelen als een illusie van controle.’

Kijkend naar de inhoud van hun corona-speeches, valt Daniëlle Timmermans, hoogleraar risicocommunicatie aan het UMC Amsterdam, op dat die van Merkel vanaf het begin van de pandemie meer blijk geven van ‘bewustzijn van het gevaar’.

Doel en maatregelen

Van de vijftien minuten die Mark Rutte afgelopen deze week aan het woord was, besteedde hij er bijna tien aan het afkondigen en toelichten van de nieuwe maatregelen. ‘Dat doet hij heel gedetailleerd, en het zit allemaal in z’n hoofd, terwijl Merkel bij dat onderdeel vaak op haar blaadje moet kijken’, zegt ’t Hart.

Merkel houdt zich in persconferenties zelden lang met concrete maatregelen bezig, ze vervullen in haar verhaal nadrukkelijk de rol van middelen die nodig zijn een doel te bereiken, ziet Timmermans. Dat doel is het dusdanig beheersbaar houden van het aantal besmettingen dat bron- en contactonderzoek mogelijk is, en het voorkomen van een nieuwe lockdown. Ook benadrukt Merkel steeds dat er actie nodig is om deze doelen te bereiken, actie van de staat en zijn burgers samen.

Met de onverstoorbaarheid van een door de wol geverfde leraar die weet dat brugklassers de lesstof pas bij de zoveelste uitleg begrijpen, blijft Merkel herhalen waarom de maatregelen nodig zijn. Haar woorden zijn al dan niet gericht aan specifieke bevolkingsgroepen, zoals hardnekkig doorfeestende jongeren. ‘Denkt u alstublieft ook aan wat voor u belangrijk is, is dat niet ook de gezondheid van uw familie?’

Dat Merkel zich kan ‘beperken’ tot de grote lijnen, komt omdat de deelstaten en de steden in Duitsland hoofdverantwoordelijk zijn voor het uitwerken, afkondigen en uitleggen van de concrete maatregelen. Overigens werkt die rolverdeling alleen als de deelstaten het min of meer met elkaar eens zijn. Op dit moment vechten ze elkaar de tent uit over hoe streng de nieuwe maatregelen precies moeten zijn, waardoor het draagvlak voor de coronapolitiek in gevaar dreigt te komen.

Gezondheid en economie

Nederlandse ministers hebben volksgezondheid en economie de afgelopen maanden vaak tegenover elkaar geplaatst. Merkel doet consequent precies het tegenovergestelde. In haar boodschap aan de Duitse jongeren, op 9 oktober, vraagt ze of zij het niet belangrijk vinden dat ze ‘de komende jaren’ werk hebben of een opleidingsplek, ‘dingen die aan een sterke economie hangen’. Daarna, retorisch: ‘Is dat niet een beetje geduld waard?’ Gezondheid en economie smelten in Merkels persconferenties samen onder de grotere noemer maatschappelijk belang.

De grote ‘hamer’ van Rutte borduurt voort op een traditie van grof verbaal geschut – de Franse President Macron sprak in het voorjaar van een oorlog tegen het virus. De persconferenties van Merkel zijn metafoorloos, op het in internationaal pandemisch jargon onvermijdelijke woord ‘golf’ na. In haar woorden, zegt Timmermans, is virusbestrijding ‘een kwestie van langdurige inspanning en alertheid, niet een vijand die verslagen kan worden en dan is het klaar’.

Persoonlijk en zakelijk

Mark Rutte begon zijn persconferentie deze week met een persoonlijke anekdote over hoe het virus nu ook zijn kennissenkring is binnengeslopen, maar emoties heeft hij in zijn persconferenties nog niet laten zien. Volgens Paul ’t Hart kunnen die in een situatie als deze wel degelijk effectief zijn. Hij verwijst naar de Nieuw-Zeelandse premier Jacinda Ardern, die hij de best communicerende regeringsleider in deze crisis vindt. ‘In persconferenties is ze een staatsvrouw, in haar Facebook-video’s met baby op schoot geeft ze mensen gevoel dat ze een buurvrouw is. Die combinatie is succesvol.’

Angela Merkel heeft ook bepaald geen gezellig buurvrouwenimago, maar heeft in vijftien jaar kanselierschap wel geleerd hoe groot het effect is als ze op een tactisch moment een spaarzaam zielenroersel openbaart. Zo herhaalde ze in september, tijdens de algemene politieke beschouwingen in de Bondsdag, hardop de vraag die een journalist eerder aan haar had gesteld: de vraag wat haar, ‘de mens Angela Merkel’, aan deze tijd het meest stoorde en wat ze het meest miste. Haar antwoord: ‘Spontane ontmoetingen, spontaniteit in het algemeen.’

Om daarna nog eens extra duidelijk te kunnen maken dat terugkeer naar ‘normaliteit’ alleen door gezamenlijke inspanning kan worden bereikt. En voilà, een paar uur later schreven de Duitse media over ‘een emotioneel appèl van de Bondskanselier’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden