Wat onbespreekbaar was, wordt er nu doorheen gejast

Alles gaat wat langzamer in Nederland, pleegt socioloog Herman Vuijsje te zeggen, maar als het dan komt, gaat het heftig.

Mark Rutte en Geert Wilders in de tuin van het Catshuis Beeld epa

De afgelopen jaren maakte Nederland snelle, steeds schoksgewijze veranderingen mee. Van de discussie over de multiculturele samenleving tot verhoging van de AOW-leeftijd; opeens was het zover, kantelde de consensus en vormden zich razendsnel splinternieuwe vanzelfsprekendheden.

Nu Wilders weer heeft aangehaakt bij de Catshuisbesprekingen kan april 2012 de boeken in gaan als weer zo'n heftige periode. De korte crisis in de onderhandelingen, eerder deze week, gunde een glimp van wat er gaande is achter de bosschages rond de premierswoning: veel. Alles wat de afgelopen jaren onbespreekbaar was, lijkt er in één keer door gejast te gaan worden. Van versoepeling van het ontslagrecht, bezuinigingen in de zorg en aanpak van de WW tot en met grondige verbouwing van de hypotheekrenteaftrek.

Surplace
'Surplace' noemt socioloog Vuijsje dit fenomeen van lange stilstand gevolgd door tumultueuze activiteit. Politici en opinieleiders in Nederland zijn als wielrenners die bijna stilstaan en naar elkaar loeren. Wie durft? Wat is het goeie moment? Wie te vroeg gaat, wordt genadeloos teruggehaald en wint niet. Maar wie op precies het juiste moment gaat, rijdt vooraan in de sprint. De verklaring van Vuijsje: 'Nederlanders zijn nu eenmaal extreem conformistisch.'

Alle betrokkenen hebben hun eigen redenen om zo door te pakken. Wilders trekt zich nooit veel aan van consensusvorming rond het Binnenhof. Maar als hij nu de regeringsmacht opgeeft, krijgt hij die mogelijk nooit meer terug. Dan levert hij kennelijk liever zijn eigen halve programma in, hopend dat zijn achterban dat slikt. Uitgesloten is dat niet: zelfs Wilders staat vaak te kijken van zijn kiezers, laat staan de opiniepeilers en de analisten aan het Binnenhof.

Veel te winnen
Voor Rutte en zijn VVD valt er eenvoudigweg inhoudelijk veel te winnen. Veel van de genoemde hervormingen stonden al in 2010 op de liberale wensenlijst en kunnen nu alsnog worden binnengehaald.
Maar dé verbeelding van de 'surplace' was de afgelopen jaren de meest Nederlandse aller politieke partijen: het CDA. Aanvoelen wat er speelt en daar tijdig op aansluiten, was altijd de bestaansreden van de christen-democraten. Maar dat lukt al jaren niet meer. In de beeldspraak van het wielrennen zou je kunnen zeggen dat Balkenende in juni 2010 zo ongeveer het hele peloton tot stilstand dwong met zijn breekpunt over de hypotheekrenteaftrek. Maar hij rolde zelf van zijn fiets - het premierschap en de politiek uit.

Twee jaar later ligt alles anders. Over de aftrek zeggen inmiddels zelfs bankiers en makelaars dat het er niet om gaat wát er gebeurt, áls er maar iets gebeurt. Ook de kiezer is aan het schuiven. De christen-democraten dromen van revanche. Ze denken dat het moment om te gaan dáár is en ze willen de eersten zijn, althans in de coalitie. En niet alleen op het gebied van de aftrek. Zelfs een miljard bezuiniging op Ontwikkelingssamenwerking, vorig jaar nog door de fractie categorisch afgewezen per Kamermotie, ligt in het Catshuis op tafel. Het is crisis en dan nemen christen-democraten hun verantwoordelijkheid, is de gedachte.

Aanjagers
Het zijn dan ook de christen-democraten die zich dezer dagen profileren als de grootste aanjagers van deze en andere vergaande hervormingen. Sommige CDA'ers dromen van een scenario dat paradoxaal oogt: dat het hun altijd zo voorzichtige en degelijke fractieleider Sybrand van Haersma Buma zal zijn die over een paar weken met het grootste enthousiasme grote delen van zijn partijprogramma publiekelijk door de papierversnipperaar haalt. Zoals een renner weg springt uit de kopgroep gaat de christen-democraat over zijn eigen schaduw springen. Is zijn timing juist, dan landt hij onder luid applaus midden in de nieuwe consensus.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden