ANALYSERITME EN RITUEEL IN CORONACRISIS

Wat moeten we dit voorjaar zonder rituelen en ritme?

Zoveel mogelijk binnenblijven terwijl de lente begint. Corona versus nieuw leven. Het is een schrijnende tegenstelling. ‘Alsof de wereld je voor de gek houdt.’ 

Moslims vieren het einde van de Ramadan met het Suikerfeest.Beeld Joost van den Broek

Het virus heeft de lente ontmanteld. De knoppen zullen barsten, de natuur zal ontluiken, maar het seizoen is ontdaan van de rituelen die het betekenis geven. Pasen, Bevrijdingsdag, Hemelvaart, Suikerfeest en Koningsdag zijn grotendeels geschrapt. Alleen binnen het gezin kunnen vieringen plaatsvinden, zo klein mogelijk.

Het voorjaar is het seizoen van verwachting en belofte, van nieuw leven. De rituelen en feesten zijn ijkpunten van het jaar. We verheugen ons er op, leven ernaartoe, voelen ons verbonden met elkaar op de feestdagen zelf. Wat zijn de gevolgen voor ons ritme en collectieve gemoed als deze momenten wegvallen?

De aangescherpte maatregelen zullen maandagavond bij velen – thuis op de bank, waar anders? – hard aangekomen zijn. Tot 1 juni geen bijeenkomsten en mogelijke boetes voor groepsvorming. Nog dik twee maanden dus, ogenschijnlijk een eeuwigheid.

Alledaags bestaan

De onzekerheid is even weg: we weten waar we aan toe zijn. Maar het vooruitzicht van de monotone dagen thuis kan evengoed moedeloos stemmen. ‘Het alledaagse bestaan biedt zoveel vanzelfsprekendheden waardoor we niet hoeven na te denken over de zin van het leven’, zegt filosoof Marli Huijer, van wie in 2015 het boek Ritme verscheen. ‘Nu valt de ritmiek van het leven grotendeels weg.

Het belang van ritme zit in de herhaling waarbinnen variatie optreedt: elke week en elk jaar is gestructureerd in vaste momenten met een eigen betekenis. Elke woensdag naar het zangkoor, elk voorjaar de ontknoping van de competitie. Huijer: ‘Zonder die structuur kan alles één grote sleur worden, uitzichtloos. Je moet dus proberen om variatie in de dagen aan te brengen, hoe moeilijk dat ook is binnen je eigen huis.’

De tijd kan bovendien bedrieglijk zijn in quarantaine. ‘Hoe minder je om handen hebt, des te langzamer je de tijd ervaart’, zegt Huijer. ‘Maar als je aan het eind van het jaar op deze maanden terugkijkt, zal het een heel korte periode lijken, omdat de eentonige dagen in je herinnering samensmelten.’

Sociale samenhang

Een ritueel bevordert de sociale samenhang, schreef oersocioloog Emile Durkheim in 1912. Hij zag toen al dat ook geseculariseerde samenlevingen rituelen nodig hebben. Hoewel weinig Nederlanders diepzinnig over de monarchie zullen nadenken, tijdens Koningsdag is het wel degelijk een moment waarop we ons deel voelen van iets groters dan wijzelf.

Sterker, onbewust bezweren we op zulke dagen een van de weinige zekerheden in het leven: dat we ooit doodgaan. ‘Rituelen zijn in belangrijke mate ontstaan om de vrees voor de dood draaglijk te maken’, zegt psycholoog René Diekstra. Hij verwijst naar het beroemde boek De ontkenning van de dood, waarin cultureel antropoloog Ernest Becker deze vrees de drijfveer van menselijk handelen noemt. 

‘Rituelen zijn een medicijn tegen angst’, zegt Diekstra. ‘Kijk naar Pasen, het feest van de wederopstanding. En denk aan de enorme belangstelling voor de Matthäus Passion, een seculier ritueel dat, hoewel het over de dood gaat, hoopgevend is, dankzij de schoonheid van de muziek.’

Naaktheid van het bestaan

Zonder rituelen blijft de doodsangst vrij rondzweven en kan hij alles besmetten, een voortdurende stressfactor zijn. Diekstra: ‘Dan worden we geconfronteerd met de naaktheid van het bestaan en vragen we ons vertwijfeld af: wat moet ik nou?’ 

Om wanhoop tegen te gaan, roept Diekstra op ‘knappe koppen bijeen te zetten’ om tijdelijke alternatieven te bedenken voor de rituelen. En nee, een stream van een Paasdienst of een uitzending van de Dodenherdenking op een lege Dam is dan niet genoeg. Want juist nu is de behoefte aan troost en samenhang groot. 

Intussen is er de schrijnende tegenstelling die dit seizoen herbergt: corona versus de lente, de mensen die binnenblijven terwijl de natuur in bloei gaat en de dieren uit hun holen kruipen. Diekstra: ‘Alsof de wereld je voor de gek houdt.’

Haro Kraak

‘Juist nu is geloof belangrijker dan ooit’

Belijdend moslim Mohamed Asoui (47) zag al dat zijn moskee de deuren moest sluiten en vreest nu dat het coronavirus ook andere religieuze rituelen bedreigt. ‘Ik begrijp dat het kabinet de maatregelen heeft genomen, maar dit is heel erg voor ons.

‘De maand van ramadan is de tijd waarin moslims bijeenkomen; waarin we voor elkaar zorgen, voor elkaar koken, klaar staan voor degene die dat nodig heeft. De ramadan betekent samenzijn, maar doordat we elkaar niet kunnen zien, verdwijnt de hele intentie van die saamhorigheid. Nu zijn moslims via sociale media bezig met de vraag: hoe kan ik mijn medemens helpen? Het geloof biedt hen de antwoorden.

‘Juist in deze tijd is mijn geloof belangrijker dan ooit. Het is een leidraad, een bepalende factor in het leven. We proberen alle religieuze voorschriften te blijven naleven, maar dat is enorm moeilijk onder deze omstandigheden. Van andere moslims hoor ik dat ze grote moeite hebben met deze situatie. Zolang er geen medicijn is voor deze pandemie, gaan mensen naar alternatieve krachten zoeken. Daar zit de kracht van het geloof: het biedt hoop in moeilijke tijden.’

‘Dit seizoen was zo bijzonder’

Fokko de Visser (66) is al jaren seizoenkaarthouder van voetbalclub AZ. De Alkmaarders staan samen met Ajax bovenaan in de Nederlandse competitie, maar de Eredivisie ligt voorlopig stil en het is de vraag of de competitie überhaupt wordt uitgespeeld. ‘En dat terwijl het zo’n bijzonder seizoen is voor AZ’, vertelt De Visser. ‘Doordat het dak was ingestort moesten we de eerste maanden uitwijken naar Den Haag. De saamhorigheid en binding met de club is in die tijd sterk gegroeid.

Op de tribune bij AZBeeld De Volkskrant

‘We zijn bij bijna alle wedstrijden in Den Haag geweest en daarna keerden we terug naar Alkmaar. De eerste wedstrijd in het stadion zonder dak gaf ook een enorm wij-gevoel. De sfeer voor en na het eerste fluitsignaal maken een bezoek aan AZ zo mooi: collectief opgaan in de wedstrijdspanning is een heerlijk, bijna verslavend, gevoel.

De Visser met medesupporters Stan en Jelle de Nijs op Old Trafford bij Manchester United - AZ.Beeld De Volkskrant

‘Daarbij komt dat het voor ons een fantastisch seizoen was, vooral in de eerste helft was AZ geweldig. We wonnen alle topduels van Feyenoord, PSV en Ajax. Inmiddels is AZ zelfs gedeeld koploper met Ajax. Nu dreigt de KNVB een streep te zetten door het restant, maar er zijn twee wedstrijden die nog moeten worden ingehaald: FC Utrecht – Ajax en AZ – Feyenoord. Eigenlijk weten we pas na die wedstrijden wie de terechte kampioen van Nederland is.’

Thomas Borst

Geen Koningsdag en eredivisie, forse boetes en strenge handhaving
Het kabinet kondigde maandagavond tal van nieuwe maatregelen aan. We lichten er de drie belangrijkste uit. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden