Wat moet je nu nog met de oude nazibunkers? Nou, erin gaan wonen

De Duitse architect Rainer Mielke maakte van 'bunkerwonen' zijn specialisme

Hitler liet ze bouwen om zijn Duizendjarig Rijk te beschermen tegen aanvallen van de geallieerden. Wat moet je nu nog met die bunkers? Nou, erin gaan wonen.

Illustratie van de plannen voor een dakpark op de Hamburgse Flakbunker (Flak is de afkorting voor Flugabwehrkanone).

De woning van de Duitse architect Rainer Mielke in een Bremense woonwijk ziet er van buiten nog uit als een bunker: een betonkolos, een grauw overblijfsel uit de Tweede Wereldoorlog. Maar dan wel met een penthouse erbovenop, een open ruimte, te betreden via een nieuw aangebouwde trap, geschilderd in vrolijke kleuren en met raampartijen van vloer tot plafond. Dankzij de parketvloeren en gestuukte wanden lijkt zijn bunker van binnen een gewoon huis. Het zijn de details die de geschiedenis verraden: de zware grendels op de dikke stalen deuren, bijvoorbeeld, en de buitenmuren van 1,10 meter dik.

Heerlijk wonen

Vrolijke associaties roepen nazibunkers niet op, toch kun je er heerlijk in wonen. In Duitse steden worden steeds meer van die grauwe oorlogsoverblijfselen verbouwd tot hippe lofts. 'Het draait er bij zo'n bunker om dat je voldoende lichtopeningen maakt', zegt Mielke. 'Dan raak je de associatie met grauwheid en oorlog snel kwijt.'

Toen de Bremense architect de 9 meter hoge kazemat in 1998 kocht, was hij van plan hem alleen te gebruiken als fundering voor het lichtblauwe penthouse dat hij erbovenop wilde zetten. Maar een paar jaar later besloot hij ook de bunker zelf aan te pakken. Na het uitzagen van grote openingen kon de tweede etage van de bunker Mielkes nieuwe woonkamer worden. Een betonnen wenteltrap voert van daaruit naar beneden, naar de nog volledig dichte betonnen ruimtes op de eerste etage en begane grond. Mielke gebruikt die als geluiddichte muziekoefenruimte en als expositieruimte voor kunst.

Door architect Rainer Mielke verbouwde bunker in Bremen.

'Bunkerwonen'

Het succes van de verbouwing smaakte naar meer. Nadat hij ook een tweede bunker had verbouwd tot woonvilla besloot Mielke van 'bunkerwonen' zijn specialisme te maken. Inmiddels heeft hij met collega-architect Claus Freudenberg tien bunkers verbouwd. En er komen er steeds meer bij, want 'bunkerlofts' verkopen goed.

Ze worden niet alleen voor woningbouw gebruikt; er zijn ook muziek-, klim- en horecabunkers en bunkers met studentenkamertjes. Een gigantische voormalige luchtafweerbunker met vier kanonnentorens in Hamburg werd recentelijk omgebouwd tot eco-energiecentrale. En een soortgelijke megabunker naast het stadion van voetbalclub St. Pauli wordt binnenkort verbouwd tot stadspark op hoogte. Er komt een leeflaag op voor planten en bomen.

'In een bunker krijg je heel wat anders dan wat de gemiddelde projectontwikkelaar biedt', zegt Mielke. 'Dragende binnenwanden ontbreken, de buitenmuren dragen het 1,50 meter dikke dak. De ruimte is dus vrij indeelbaar.' Aanstaande bunkerbewoners kunnen kiezen waar ze een raam of een scheidingswand willen hebben. Hun stookkosten zullen laag blijven, omdat de betonmassa fungeert als warmtebuffer: het is er zelden te koud of te warm.

Nederlands bunkerwonen

In Tiel staat een huis waarin vlak voor WOII een archiefbunker was verwerkt die onlangs, bij restauratie van het huis, weer is opengezaagd, op Terschelling is een vakantiehuisjescomplex van soldatenwoningen die bij een bunker hoorden, in Zandvoort is een vakantiepark van tot vakantiehuisjes omgebouwde Duitse schuilbunkers, maar het beroemdst, want rijksmonument, is Het Huis op de Bunker, een architectonisch geroemde woning ontworpen door Romke de Vries, voltooid in 1951.

Oude stadswijken

Bunkers zijn ook populair omdat ze vaak midden in oude stadswijken staan. Alleen al in Hamburg zijn er nog zo'n 650. De Noord-Duitse havenstad kreeg het tijdens de Tweede Wereldoorlog zwaar te verduren. Bij Operatie Gomorrha, op 24 juli 1943, kwamen alleen al 40 duizend Hamburgers om het leven. De Britse luchtmaarschalk Arthur Harris wilde met bombardementen nazi-Duitsland op de knieën dwingen. Adolf Hitler antwoordde met extra luchtverdediging en grootschalige bunkerbouw.

Na de oorlog hield de Duitse overheid lang vast aan haar verdedigingswerken. Die konden immers nog van pas komen, mocht er een volgende oorlog uitbreken. Maar begin deze eeuw kwam het ministerie van Defensie tot het besef dat de oorlogsoverblijfselen geen nut meer hadden, maar dat ze wel geld in het laatje kunnen brengen.

Door architect Rainer Mielke verbouwde bunker in Bremen.
Door architect Rainer Mielke verbouwde bunker in Bremen.

Het Bundesanstalt für Immobilienaufgaben (BIMa), de organisatie voor overheidsvastgoed, heeft sinds 2007 meer dan tweehonderd bunkers verkocht. Die brengen steeds meer op. 'In Berlijn, Düsseldorf, Frankfurt, Hamburg en München brengt een bunker soms miljoenen op', vertelt een woordvoerder van de BIMa. 'Dat komt ook door de steeds beter wordende bouwtechnieken. Ingrijpen in de dikke wanden is eenvoudiger geworden.'

Gespecialiseerde Duitse aannemers weten inmiddels hoe ze gaten in bunkers kunnen zagen. Eerst worden twee gaten in de buitenwand geboord. Mielke: 'Daar gaat een soort fietsketting met diamanten doorheen. Die vreet zich, langzaam draaiend, door het gewapende beton.' Het uitzagen van de 2 bij 3 meter grote opening voor het raam van zijn werkkamer kostte drie dagen. Met zwaar materieel werd daarna het gezaagde stuk naar buiten geduwd. De schrik bij de buren - waarvan sommigen in oorlogstijd nog in de bunker hadden geschuild - was groot, toen het blok van grote hoogte op de grond viel. Tegenwoordig worden ze daarom in een stalen net opgevangen.

Luxe appartementen

Grover geschut wordt momenteel ingezet in Hamburg-Eilbek. Omdat de verdiepingshoogtes te laag waren om de gewenste lofts te maken, werd een sloopkraan op het dak gezet, die alles tussen de twee zijwanden eruit sloeg. Tussen de twee 1.000 ton zware wanden worden nu dertien luxe appartementen gebouwd. 'Wie er oog voor heeft, ziet het zeventig jaar oude, verweerde beton', zegt Mielke. 'Op die manier kun je het nooit namaken.'

Niet iedereen is enthousiast over bunkerwonen. De buren van bunkerbewoner Martin Heimeier - ook een architect - startten een handtekeningenactie toen hij zijn bunker in Essen wilde verbouwen. Ze wilden juist af van die grauwe herinnering aan het Duizendjarige Rijk. Heimeier: 'Ik heb er uiteindelijk maar een witte façade tegenaan gezet. Zonde, maar anders had ik geen bouwvergunning gekregen.' In een van zijn plafonds zit nog een krater van 3,5 meter. Een Britse bom sloeg in 1944 dwars door het dak, een voltreffer. De krater is nu fraai aangelicht, voor maximaal effect.

Bunker F38 van architect Rainer Mielke. In het raam de architect zelf. Beeld Foto Franz Bischof

De meidagen van 1940 door Duitse ogen

In Nach Holland toont verzamelaar Gerard Groeneveld de amateurfoto's die Duitse soldaten maakten tijdens de inval in Nederland, mei 1940. Wat valt er te zien door de blik van de bezetter?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.