Wat moet er nu gebeuren met de collectie-Gurlitt?

Ongeloof en verbazing toen vorige week bekend werd dat bij een 80-jarige kluizenaar in München 1.406 waarde- volle kunstwerken waren aangetroffen. Nu overheerst boosheid. Hoe kon dit allemaal zo lang geheim blijven?

AMSTERDAM - Wat is de link tussen filmster George Clooney en de 80-jarige kluizenaar Cornelius Gurlitt uit München, die deze week zo prominent in het nieuws kwam omdat in zijn appartement 1.406 kunstwerken zijn gevonden? Die is in drie zinnen te beschrijven.


Clooney is een film aan het maken, The Monuments Men, over de groep van 345 kunsthistorici, museumdirecteuren en andere academici die tijdens de oorlog speurde naar door de nazi's geroofde kunst. Een van hen, de Amerikaanse architect Robert Posey, plaatste in mei 1945 kunsthandelaar Hildebrand Gurlitt onder huisarrest. Dat is de vader van Cornelius.


Twee weken geleden moest Clooney melden dat zijn film door tijdgebrek niet dit jaar uitkomt, maar pas in 2014. Hij zal dit uitstel extra betreuren sinds zondag, de dag waarop het Duitse tijdschrift Focus de primeur bracht over de kunstschatten die een jaar geleden in de woning van zoon Cornelius zijn aangetroffen. Die onthulling bracht een golf aan reacties teweeg, waarop de film mooi had kunnen meesurfen.


Allereerst was er het ongeloof. Hoe kon een verzameling van deze omvang, waarvan een deel vermoedelijk tijdens de oorlog bij elkaar is geroofd, zo lang geheim worden gehouden? Simpel. Na de dood van Hildebrand Gurlitt in 1956 hield de familie vol dat zijn collectie verloren was gegaan tijdens een geallieerd bombardement.


'Ik kan u alleen vertellen dat de boekhouding en inventaris van ons bedrijf zijn verbrand op 13 februari 1945 gedurende de grote aanval op Dresden', schreef weduwe Helene Gurlitt in 1966 aan een joodse nabestaande die naar de verblijfplaats van vier schilderijen had geïnformeerd.


Die brief staat in schril contrast met de 121 ingelijste en 1.285 niet ingelijste werken die vorig jaar bij de huiszoeking in het appartement van haar zoon werden ontdekt. Toen justitie de verzameling weghaalde, schijnt Cornelius Gurlitt nauwelijks bezwaar te hebben gemaakt. Na de inbeslagname is hij verdwenen. Een advocaat heeft zich nog niet namens hem gemeld, terwijl de collectie minstens tientallen miljoenen euro waard moet zijn.


Na de verbazing kwam de verontwaardiging. In 2010 was bij een grenscontrole geconstateerd dat Cornelius Gurlitt 9.000 euro cash op zak had. Waarom werd er pas 17 maanden later huiszoeking verricht? Bij het natrekken van zijn antecedenten zou vrijwel niets zijn gevonden. Een burgerservicenummer had hij niet, belastingaangiften ontbraken. Het Openbaar Ministerie dacht in zijn appartement zwart geld te vinden, maar trof een schatkamer aan. Nog steeds is de 80-jarige kluizenaar niet als verdachte aangemerkt.


Boosheid was er ook over de geheimhouding van de vondst. Na de primeur van Focus bevestigde justitie met zichtbare tegenzin dat er al anderhalf jaar lang in stilte onderzoek is uitgevoerd naar de herkomst van de Gurlitt-collectie. Vermoed wordt dat een deel vóór en tijdens de oorlog tegen spotprijzen is gekocht van joden. Een ander deel zou 'entartete Kunst' zijn, werken van levende kunstenaars die door de nazi's werden geconfisqueerd omdat ze decadent of schadelijk zouden zijn. Duizenden stukken werden via vier kunsthandelaren - onder wie Hildebrand Gurlitt - verkocht in het buitenland.


Justitie bleek alleen Meike Hoffmann, een specialist in entartete Kunst, te hebben ingeschakeld om de 1.406 werken te identificeren. 'Herkomstonderzoek is een vak apart', zegt Rudi Ekkart, die al jaren naspeuringen verricht naar roofkunst in Nederland. 'Er zijn ook in Duitsland specialisten in, daarmee hadden ze vanaf het begin moeten samenwerken. Hoffmann is geen specialist op het gebied van oude kunst. En één onderzoeker is erg weinig. Wij hebben jarenlang met meer dan tien onderzoekers vierduizend werken onderzocht.'


Hoffmann toonde tijdens een persconferentie afbeeldingen van tien kunstwerken. Naar de rest van de collectie was het raden. Velen bekritiseren die discretie, onder wie Ekkart: 'Hoe meer openheid, hoe beter. Je krijgt nu alleen maar speculatie. Ze lopen het risico dat ze honderden brieven krijgen die ze allemaal moeten uitzoeken. Het argument dat het efficiënter is als claimers naar hen komen is onzin. Je krijgt nu juist wildclaimers.'


Dat er roofkunst in de verzameling zit, werd plausibel toen Hoffman foto nummer zeven toonde: een schilderij van een zittende vrouw, gemaakt door Henri Matisse. Het sterke vermoeden bestaat dat het eigendom was van de Parijse kunsthandelaar Paul Rosenberg, die het bij zijn vlucht voor de nazi's moest achterlaten. Een jurist berichtte donderdag dat hij het schilderij gaat terugvorderen namens de erfgenamen van Rosenberg. Een van hen is de Franse journaliste Anne Sinclair, de ex van Dominique Strauss-Kahn die vorig jaar een (goed ontvangen) boek over haar kunstminnende grootvader publiceerde .


Tot in de VS toe wordt meer openheid geëist. De Duitse regering verklaarde woensdag voor bekendmaking te zijn van wat er in het appartement in München is aangetroffen. Amerikaanse diplomaten in Berlijn hebben, zo verklaarden anonieme bronnen in de VS, aangedrongen op publicatie van die lijst.


Ook de kunstmarkt moet het ontgelden. Cornelius Gurlitt heeft werken uit zijn verzameling verkocht via veilinghuizen, zo staat vast. Die hadden meer onderzoek moeten doen naar de herkomst van die stukken, oordelen kunstexperts. 'Het was geen geheim dat deze verzameling bestond', zei een Oostenrijkse museumdirecteur. 'Elke belangrijke kunsthandelaar in het zuiden van Duitsland wist het.'


Hoe moet het nu verder met de collectie-Gurlitt? De Nederlandse staat gaf in 2006, na een juridische strijd van negen jaar, 202 kunstwerken terug aan de erven van de Amsterdamse kunsthandelaar Jacques Goudstikker. Met de wet in de hand werd kon restitutie altijd worden afgewezen, totdat het besef doordrong dat teruggave op morele gronden onontkoombaar was. Ons land was daarin al laat, vergeleken met andere landen, maar werd donderdag niettemin in Die Zeit aangehaald als een voorbeeld voor Duitsland.


Een andere krant, Die Welt, schreef in een commentaar dat de Bondsdag 'moedig' moet zijn en de verjaring van de nazi-diefstallen ongedaan moet maken. Veel juristen vrezen dat Cornelius Gurlitt zich met succes kan opwerpen als de rechtmatige eigenaar van de kunstschatten uit zijn appartement.


De vraag is of de kluizenaar nog opkomt voor zijn rechten. Zijn vader deed dat wel nadat hij van Monument Man Robert Posey huisarrest had gekregen. Dat blijkt uit een sworn statement van 10 juni 1945, dat donderdag werd opgediept uit een archief. Daarin stelt Hildebrand Gurlitt dat hij directeur was geweest van de Kunstverein in Hamburg, maar dat hij (voor de tweede keer) door de nazi's was ontslagen. Reden: 'Ik had de vlaggenpaal van de galerie laten afzagen om te voorkomen dat de swastikavlag moest worden getoond.'


Als 'kwartjood' - zijn grootmoeder was joods - liep hij gevaar te moeten werken voor Organisation Todt, het Duitse overheidsorgaan dat onder meer de Atlantikwall bouwde. 'Ik moest kiezen tussen de oorlog of werk voor de musea.' Hij geeft toe dat hij voor de nazi's kunst heeft verhandeld in Frankrijk en Nederland en betrokken was bij de oprichting van het (nooit gebouwde) Führermuseum. Maar hij ontkent met het regime van Hitler te hebben geheuld.


Hij stelt nooit met eigen ogen te hebben gezien dat joods kunstbezit werd geconfisqueerd. Hoge nazi's is hij uit de weg gegaan. Wel is zijn inkomen, zo becijfert hij, gestegen van 12 duizend Reichsmark in 1934 tot 200 duizend in 1943. De twintig kisten met kunst in zijn boedel zijn volgens hem privébezit.


Op 15 december 1950 krijgt Hildebrand Gurlitt van de geallieerden zijn in beslaggenomen collectie terug. Daartoe behoren enkele kunstwerken die 62 jaar later opduiken in het slonzige appartement van zijn vereenzaamde zoon.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden