NOTULEN

Wat ministers achter gesloten deuren zeiden over de Molukse treinkapers

Hoe sprak het kabinet-Den Uyl 37 jaar geleden over de Molukse gijzelingsacties? 'Persoonlijke' notulen van de ministerraden onthullen het.

Den Uyl en Van Agt staan op 25 mei 1977 de pers te woord. Beeld anp

Maandagochtend 23 mei 1977 om 9 uur begint het. In Drenthe stormen vier Molukse jongeren een school in Bovensmilde binnen en tegelijk kapen negen anderen een stoptrein bij De Punt.

Een extra ministerraadsvergadering is in Den Haag de reflex van demissionair minister-president Joop den Uyl. Zijn kabinet is twee maanden eerder gevallen. Over twee dagen zijn verkiezingen. 'Een afgrijselijke situatie', vindt de premier. Want ze gijzelen meer dan honderd schoolkinderen.

Wat gaat Den Uyl doen? Hoe treedt hij op in de ministerraad? Hoe kordaat is zijn kabinet? Wat zeggen alle ministers van die grote regeringsploeg tegen elkaar?

'Zeer geheim'

Het blijkt uit notulen van de ministerraad die nu, 37 jaar later, op aandringen van de Volkskrant door het ministerie van Algemene Zaken zijn overgedragen aan het Nationaal Archief. Het zijn P-notulen, zo vertrouwelijk dat ze naar de privéadressen van de bewindslieden werden gestuurd. 'Zeer Geheim' staat er onderstreept boven en dubbel onderstreept: 'Persoonlijk'.

Den Uyl, zijn ministers en heel politiek Den Haag staan in de campagnestand als ze compleet worden overvallen door de grootste crisis waar ze ooit mee te maken kregen. Er is geen plan, er is geen handleiding. Op de tast, zo blijkt uit de P-notulen, zoekt de ploeg onder leiding van Den Uyl naar een geweldloze uitweg. Tevergeefs.

De trein op 10 juni. Een Zuid-Molukker zit rustig op de neus van de gekaapte trein, een ander wandelt voorbij. Beeld ANP

We weten niets

Vrijdag is de vaste dag voor de ministerraad. Dan vergadert het kabinet-Den Uyl in het Catshuis, een landhuis met ommuurde tuin in Den Haag. Maar nu is het maandag en geldt een noodsituatie. Er is één agendapunt: 'Gijzelingen bij Onnen en in Smilde'. Dertien ministers en twee staatssecretarissen schuifelen zeven uur nadat de gijzelingsacties zijn begonnen de wat krappe Blauwe Zaal in, een blauwgeverfde kamer naast de Trêveszaal aan het Binnenhof. Voorbije minister-presidenten kijken op hun opvolger neer als hij om tien voor zes opent.

De gijzelingsacties zijn goed voorbereid, zegt Den Uyl. 'Eisen hebben we nog niet gehoord.' De Tweede Kamerverkiezingen worden niet uitgesteld. Dat zou betekenen dat een terreurdaad de democratische rechtsorde opzij kan schuiven.

De acties zijn als een overrompelende verrassing gekomen, zegt vice-premier en minister van Binnenlandse Zaken, Gaius de Gaay Fortman. De binnenlandse veiligheidsdienst, de BVD, en de centrale recherche informatiedienst van Justitie, de CRI, hebben geen enkele indicatie opgepikt.

Toenmalige vice-premier en minister van Binnenlandse Zaken, Gaius de Gaay Fortman. Beeld Cor Mulder

Ruilen

We weten eigenlijk niets, dringt tot de ministers door. De een na de ander probeert iets verstandigs te zeggen. Maar het komt allesbehalve koelbloedig over:

We moeten er bij de hoofdredacteuren van kranten persoonlijk op aandringen dat ze beheerst berichten over de gijzelingen.

Misschien duren de acties maar twee dagen, tot de verkiezingen. Misschien willen ze alleen maar aandacht vragen voor hun problemen.

Wellicht kunnen we de gegijzelde kinderen ruilen voor volwassenen. Hoewel: dat zorgt alleen maar voor een langere gijzeling.

Stuur de brandweer naar Molukse wijken, want de ouders van de gegijzelde kinderen hebben plannen.

Vreedzame weg

Politieke kopstukken moeten met de kapers gaan praten, zegt de ene helft. Nee, dat nooit!, roept de andere. Sterker: dat wij hierover nadenken mag nooit ofte nimmer uitlekken. Dat mislukt, want tegelijk horen de ministers op de radio over een op handen zijnd gesprek tussen kapers en fractievoorzitters.

Den Uyl wil de gijzelingen per se langs vreedzame weg beëindigen. Maar er zijn al voorbereidingen getroffen om dat met geweld te doen. Alleen: de kinderen.

Eerst maar de verkiezingen. Die gaan door. 'Tenzij zich een catastrofe voltrekt.' Maar, waarschuwt de premier zijn collega's, over dat voorbehoud mogen jullie beslist niet praten.

Vijf ministers, onder wie ikzelf, gaan vanaf nu alle besluiten nemen, rond Den Uyl af. Maar we dragen met het hele kabinet de verantwoordelijkheid voor de afloop. Morgen, 24 mei, komen we hier in de Blauwe Zaal opnieuw bij elkaar.

Hun eisen zijn onaanvaardbaar

21 uur later wurmen veertien demissionaire ministers zich in de krappe Blauwe Zaal. Weer één agendapunt: 'Gijzelingen bij Onnen en in Smilde'.

Vicepremier en minister van Justitie Van Agt brengt verslag uit. In de school in Smilde houden de overvallers 105 kinderen en zes leerkrachten gegijzeld. In de trein zitten tussen de veertig en zeventig gegijzelden. 'Hoeveel weten we nog steeds niet precies.' De kapers willen met een aantal gegijzelden het land per vliegtuig verlaten. En ook dat de 21 Molukkers worden vrijgelaten die in 1975 zijn veroordeeld voor de treinkaping bij Wijster, de bezetting van het Indonesische consulaat in Amsterdam en voor de mislukte poging om de koningin te gijzelen. Daarbij vielen in totaal vier doden.

Willigt de regering de eisen niet in, dan worden trein en school morgen - verkiezingsdag - om twee uur opgeblazen.

'Wij zullen reageren dat we pas verder praten als de kinderen uit de school zijn vrijgelaten', zegt Van Agt. Maar we zullen nimmer toestaan dat de kapers met een paar gegijzelden het land verlaten. De eis tot een vrije aftocht van de eerder veroordeelde Molukkers, daar is, moet Van Agt toegeven, nog niet definitief 'nee' tegen gezegd. Maar er is geen land dat deze misdadigers zal willen opnemen.

Persfotografen wachten school in Bovensmilde. Beeld anp

Overmeesteren

Den Uyl voelt zich door de kapers in de hoek gedrukt. Heel Nederland weet van het ultimatum 'door de alles overheersende belangstelling van de massamedia' voor de gijzelingen. 'Dat speelt de overvallers in de kaart.' In stilte werken aan een oplossing kan niet meer.

Weer spuien ministers suggesties. Laten we de kapers verrassen met een onverwachte toezegging, in ruil voor het voorbij laten gaan van het ultimatum. Laat de kapers praten met slachtoffers van de acties van 1975. Of met hun eigen ouders. Dat zal ze verwarren. We kunnen ze ook met bussen naar een vliegveld laten gaan en ze dan overmeesteren.

Gewelddadig ingrijpen

'Is overwogen tegen zonsopgang met harde hand een eind te maken aan de gijzelingen', wil minister van Sociale Zaken Boersma weten. Het is een spijkerharde vraag, want juist de 105 kinderen in de school maken dat dit niet is overwogen.

'Maar als dat niet gebeurt', valt minister Gruijters van Volkshuisvesting Boersma bij, 'dan neemt het kabinet de zware verantwoordelijkheid op zich dat er morgen gegijzelden worden geëxecuteerd.'

'Ik denk toch niet dat ze kinderen gaan executeren', peinst De Gaay Fortman. 'Als de Molukkers tot executie besluiten, dan is het waarschijnlijker dat ze volwassenen zullen doden.'

De trein, waarschuwt Van Agt, staat 'bijzonder professioneel opgesteld'. De kapers hebben hem op een plek laten stoppen waar ze eventuele bevrijders letterlijk kilometers tevoren zien aankomen. Gelijktijdige beëindiging van de gijzeling van de school is ook moeilijk. 'De mariniers kunnen geen volledige garantie geven dat bij een gewapende actie alle kinderen ongedeerd zullen blijven', biecht Van Agt op. 'En het aantal slachtoffers dat bij een gewapende actie tegen de trein zal vallen, wordt nogal hoog getaxeerd.'

Den Uyl doet een ontboezeming: 'Ik voel ook wel eens de neiging in me opkomen om deze gijzelingen door middel van gewelddadig ingrijpen te beëindigen.' Dat durft Van Agt nu niet aan. 'We werken nog aan een plan voor het moment dat we het zelf niet langer nuttig achten om te praten en besluiten tot gewapend ingrijpen. Dat plan is nog niet gereed', erkent de minister van Justitie.

Portret van Joop den Uyl in 1983. Beeld anp

De kinderen zijn vrij

Het is vrijdag 27 mei 1977, een gewone ministerraad in het Catshuis. De PvdA heeft twee dagen eerder de verkiezingen gewonnen met 'Kies de minister-president': 53 zetels. In Drenthe is het ultimatum van de kapers zonder geweld voorbij gegaan. Vanochtend zijn plots alle 105 schoolkinderen vrijgelaten. Ze zijn ineens bijna allemaal tegelijk ziek geworden. Buikloop.

Den Uyl is blij, heel blij. Maar: 'Er zijn nog geen tekenen die op een afbrokkeling van de vasthoudendheid van de gijzelnemers wijzen.' Alleen de directe dreiging van executies is van tafel. 'Maar ook dat kan weer veranderen.'

Dan volgt agendapunt 18b: 'Tijdelijke verhoging van het minimumloon en de sociale uitkeringen.'

Vrijgelaten schoolkinderen stappen op 27 mei in een bus. Beeld anp

Dit houden ze niet lang meer vol

De twee gijzelingen duren bijna drie weken als het demissionaire kabinet-Den Uyl vrijdag 10 juni plaatsneemt rond de drie meter brede, langwerpige vergadertafel die bijna de hele Tuinzaal van het Catshuis vult.

Een week eerder zei Den Uyl dat de kans op een geweldloze beëindiging steeds kleiner wordt. Nu, weer 168 gijzelingsuren verder, is de stemming dat het allemaal niet lang meer kan duren. Maar: wie hakt de knoop door? Wie neemt een besluit waarbij doden kunnen vallen? Wat vindt Joop? Wat wil Joop?

Den Uyl moet erkennen dat zijn uitputtingsstrategie niet werkt. De gegijzelden zijn psychisch en fysiek aan het eind. De kapers niet. Lubbers, van Economische Zaken, verplaatst zich in hun positie. 'Hun keuze is beperkt tot het gevangen zitten in de school en trein of het gevangen zitten in een gevangenis.'

'De kapers zijn jong en krachtig, ze hebben meer bewegingsvrijheid en ze bepalen wie te eten krijgt', zegt Van Agt. Artsen zijn somber over de gegijzelden. De minister van Justitie zoekt energiek naar manieren om de gijzelingen zonder geweld op te lossen. En, voegt hij er raadselachtig aan toe: 'We zoeken het met name ook in de medisch-chemische sfeer.'

Daarmee lijkt Van Agt te verwijzen naar de vrijlating van de schoolkinderen twee weken eerder. Later zal hij erkennen dat die waarschijnlijk bijna allemaal tegelijk ziek zijn geworden, doordat laxeermiddel in het eten is gestopt dat verzorgers elke dag naar binnen mochten brengen - een oplossing in de medisch-chemische sfeer.

Ruud Lubbers en Dries van Agt in 1977. Beeld anp

Vrije aftocht

Lubbers, met de elasticiteit die hem later als premier zou kenmerken. 'Misschien moeten we suggereren dat we de kapers een vrije aftocht bieden, zonder dat we dat werkelijk doen.' Dat gaat Van Agt te ver. 'Als de regering iets toezegt, moet dat ook worden nagekomen.'

Volgens Lubbers zal de Nederlandse bevolking de overheid verwijten dat de Molukkers aan zo veel zware wapens konden komen. Die komen niet uit België of Duitsland, moet Van Agt erkennen. 'Maar waarschijnlijk uit de wapendepots van Defensie. Door gebrek aan personeel en geld ontbreekt het aan voldoende bewaking.'

Den Uyl sluit de vergadering met een voorschot op wat vijftien uur later zal plaatsvinden. 'De situatie is buitengewoon dreigend', zegt hij. 'Het moment van beslissen kan zeer nabij gekomen zijn.' Hij herinnert zijn collega's eraan dat hijzelf, Van Agt, De Gaay Fortman, minister van Buitenlandse Zaken Van der Stoel en minister van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk Werk Van Doorn het besluit zullen nemen, maar dat het hele kabinet verantwoordelijk is. Jaren later zal Van Agt onthullen dat de vijf met drie stemmen tegen twee het groene licht geven voor wat er enkele uren later zou gebeuren; Den Uyl en Van Doorn zijn tegen.

Ruud Lubbers in 1973. Beeld anp

'Zo snel mogelijk uitschakelen'

Na 452 uur is het voorbij. Laagvliegende straaljagers - om iedereen in de trein plat op de vloer te krijgen - en mariniers bevrijden de gegijzelden in de trein vroeg in de ochtend van 11 juni 1977. Twee gegijzelden en zes kapers komen om het leven bij de actie die een kwartier duurt. Tegelijk maken pantserwagens een einde aan de gijzeling van de school in Bovensmilde.

In Den Haag zoeken dertien bewindsmannen weer een plek in de Blauwe Zaal. Als iedereen zit, begint minister-president Den Uyl zijn monoloog.

Toen kapersleider Max Papilaya de vorige middag zei dat de kapers niets meer van zich laten horen totdat de regering alsnog aan hun eisen voldoet, knapte er iets bij de premier. 'Vanaf dat tijdstip stond vast dat in redelijkheid geen uitzicht meer bestond op een beëindiging van gijzelingsacties door middel van overreding. De terroristen mochten geen vrije aftocht krijgen.'

Toen eenmaal dat besluit genomen was, zegt Den Uyl, moest er snel worden gehandeld. 'Elk uitstel leverde het gevaar op dat de kapers zouden besluiten zich ook 's nachts tussen de gegijzelden in de trein te mengen.' Want dat is al die tijd de troefkaart van de regering geweest: de BVD weet dat de kapers de nacht gescheiden van de gegijzelden doorbrengen in de voorste wagon.

Wat volgens de minister-president het doel was bij de beëindiging van de treinkaping staat zo in de ministerraadnotulen: 'Het aanvalsplan berustte op een zo snel mogelijk uitschakelen van de kapers in die compartimenten van de trein waar hun aanwezigheid werd vermoed.'

Dat is geheel volgens plan gegaan, zegt Den Uyl. 'Helaas zijn daarbij ook bij de gegijzelden slachtoffers gevallen.' Dat er zes treinkapers zijn gedood - geëxecuteerd zou Den Uyl tien jaar later zeggen - daar maakt de premier nu geen woorden aan vuil.

Lees het integrale verslag van de zeven ministerraadsvergaderingen over de Molukse gijzelingen op volkskrant.nl/vonk.

Toenmalig minister-president Joop den Uyl en minister Dries van Agt geven na beëindiging van de gijzelingsacties in Drente een persconferentie in het ministerie van Justitie. Beeld anp
Een kaper wordt op 11 juni 1977 uit de trein getild. Beeld Judith Baas
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden