6 vragen aanpassen eetgewoonten

Wat mag er nog wél in het boodschappenmandje?

Het klimaatpanel van de Verenigde Naties kwam deze week met een alarmerende boodschap: de consument moet zijn eetgewoonten drastisch aanpassen om een dreigende voedselcrisis en verdere opwarming van de aarde af te wenden. Vooral vlees moet vaker van het menu geschrapt. Wat mag nog wél in het winkelwagentje? 

Beeld ANP

1. Welke vleesvervangers zijn het best?

De ene vleesvervanger is de andere niet. ‘Als je kiest voor een vegaburger met kaas, kun je qua klimaatimpact eigenlijk net zo goed een stukje kip eten’, zegt Kirsten Palland van Milieu Centraal. Dat komt doordat kaas een relatief hoge CO2-uitstoot genereert. Beter is het om te kiezen voor een product op basis van peulvruchten, zoals kikkererwten of soja.

Vleesvervangers op basis van groenten zijn klimaatgewijs ook een goede keuze, al leveren die minder mineralen en eiwitten dan producten op sojabasis. Daar staat volgens Milieu Centraal tegenover dat de meeste mensen al veel meer eiwitten binnenkrijgen dan ze nodig hebben en dat je mineralen ook kunt halen uit bijvoorbeeld volkorenbrood en noten. 

Overigens zijn duurdere vleesvervangers niet per se beter voor het klimaat. Zo blijkt uit onderzoek van de Consumentenbond dat de klimaatimpact van de vegetarische kipreepjes van de Aldi (2,99 euro voor 200 gram) vergelijkbaar is met die van de ‘kipstuckjes’ van de Vegetarische Slager (3,69 voor 160 gram).

2. Smaakt dat dan wel?

De Consumentenbond serveerde in 2017 veertig proefpersonen een nasi, een pasta en een burger in twee varianten: één bereid met vleesvervangers, de ander met kip, gehakt of rundvlees. Opvallend: in eenderde van de gevallen wisten de proevers geen onderscheid te maken tussen de versie met echt vlees en een vervanger. Wel beoordeelden de meeste proevers de maaltijd met echt vlees als lekkerder - vooral de vegaburger moest het in dit onderzoek afleggen tegen de smaak van een rundvleesburger.

‘Consumenten vinden vlees zo lekker omdat het zo lekker mals is’, zegt biochemicus en voedingsexpert Harry Aiking, verbonden aan de Vrije Universiteit. ‘Dat komt door de spiervezels. Plantaardige eiwitten zijn bolvormig en groeien op zaden. Die hebben een heel ander mondgevoel. Om de consistentie van vlees na te bootsen, moeten die bolletjes gestrekt worden tot draden. Dat proces kost veel energie.’

Vandaar dat het Voedingscentrum adviseert om, liever nog dan met bewerkte vleesvervangers, te koken met onbewerkte noten, zaden, tofu en peulvruchten.

Lastig? ‘Het hangt nogal af van het soort gerechten dat je kookt’, zegt Kirsten Palland van Milieu Centraal. ‘Ben je gewend traditioneel aardappels, groenten en vlees te serveren, dan is het moeilijker om een goede vervanger voor het vlees te vinden. Maar kook je een ander soort gerechten, dan is het makkelijker om een smakelijk alternatief te vinden.’ 

Milieu Centraal probeert consumenten te helpen met simpele klimaatvriendelijke recepten op zijn website, zoals bloemkoolrisotto, wraps met hummus en spinazie of Oosterse groentepakketjes voor op de barbecue. Palland: ‘De meeste mensen hebben een aantal vaste recepten op hun repertoire die het eerst in je opkomen als je in de supermarkt staat te bedenken wat je gaat eten. Het effectiefst op de lange termijn is het als je in dat rijtje een aantal lekkere vleesloze recepten weet in te voegen. Je hoeft niet meteen fulltime vegetariër te worden. Probeer bijvoorbeeld eens een week geen vlees te eten, waardoor je creatiever gaat koken en misschien gerechten ontdekt die je in je wekelijkse patroon kunt invoeren.’

3. Is het een oplossing om vaker vis te eten?

Wat betreft de impact op het klimaat, scoort vis beter dan vlees. Maar visconsumptie heeft andere kwalijke milieueffecten: door overbevissing sterven vissoorten uit en de productie van kweekvis heeft vaak vervuiling tot gevolg, doordat antibiotica en hormonen in het water terechtkomen. ‘Het is dus geen goed idee als we massaal zeven keer per week vlees gaan vervangen voor vis’, concludeert Palland van Milieu Centraal.

Het Voedingscentrum adviseert één keer per week vis op het menu. ‘Maar dan wel de duurzame soort’, zegt Corné van Dooren, expert duurzaam eten. ‘Dat houdt in: vissen met weinig bijvangst en die niet in de categorie overbevissing vallen. Ook wordt gekeken of de bodem bij de vangst niet teveel wordt beschadigd. Met haring en makreel zit je doorgaans goed, tonijn is lastiger. Aan het MSC of ASC  keurmerk valt te zien of de vis duurzaam is.’

4. Stel: je kunt vlees echt niet laten liggen. Wat kun je dan het beste eten: rund, kip of varken?

Wit is beter dan rood, is een goede stelregel. De CO2-uitstoot bij de productie van witvlees zoals kip en ander gevogelte is vele malen lager dan bij de productie van rundvlees. Varkensvlees zit er tussenin.

‘Dat heeft te maken met het verschil in spijsvertering’, zegt Corné van Dooren. ‘Koeien, schapen en geiten produceren bij het verwerken van hun eten meer broeikasgassen dan kippen.’

Voor de verstokte carnivoor is er nu ook hybride vlees. Dat is vlees aangevuld met groenten. Supermarktketen Coop verkoopt bijvoorbeeld schnitzels en hamburgers die voor 30 procent uit groenten bestaan. Worstfabrikant Stegeman kwam eind vorig jaar ook met vleeswaren voor op brood die voor eenderde zijn aangevuld met groenten: boterhamworst met koolrabi en knolselderij en filet americain met wortel.

De alternatieven ten spijt: de Nederlander is de afgelopen jaren maar mondjesmaat minder vlees gaan eten. Mannen eten wekelijks zo’n 900 gram vlees, vrouwen 600 gram - wat erop neerkomt dat in de meeste huishoudens bijna dagelijks vlees wordt geconsumeerd. Het Voedingscentrum adviseert een maximum van 500 gram per week.

5. Als je toch vlees eet, is het voor het klimaat dan beter om biologisch vlees te kopen?

Daar is geen eenduidig antwoord op, stelt Corné van Dooren van het Voedingscentrum. ‘Biologische producten hebben een hogere impact op de milieubelasting, broeikasgassen en landgebruik omdat de opbrengsten lager zijn en de dieren langer leven. Het scoort wel beter op dierenwelzijn, natuurbehoud en het gebruik van minder bestrijdingsmiddelen. Het is een lastige afweging.’

Dit geldt ook voor biologische gewassen. ‘Pesticiden hebben een slechte naam, maar in de biologische teelt worden ook pesticiden gebruikt’, zegt biochemicus Harry Aiking. ‘Alleen zien die er een beetje anders uit. Zo worden wijndruiven behandeld met koperzout. Dat is ook geen prettig spul. Als je biologisch wil verbouwen, heb je meer land en water nodig. Wat je op de ene plek wint, verlies je op de andere.’

Volgens Aiking zit de oplossing niet in de keuze voor kip in plaats van rund of biologisch in plaats van niet-biologisch vlees. ‘De focus moet liggen op consuminderen. Vooral op het gebied van dierlijke eiwitten: daar eten we veel te veel van. We moeten terug naar een soberder dieet, of we dat nou leuk vinden of niet.’

6. Meer groenten en fruit dus in het boodschappenmandje, maar welke?

Hoe lokaler het product, hoe minder brandstof er wordt verspild en hoe lager de impact op het milieu. Klinkt simpel, maar het aanbod uit Nederland zelf is erg schaars. De meeste groenten en fruit komen uit het buitenland, waar de productiekosten lager liggen. Om een goede afweging te maken, is het van belang om te weten hoe het product is vervoerd.

Scheepvaart is in de regel minder milieubelastend dan luchtvaart, al zitten ook daarin verschillen. Zo kan een licht product als graan zonder al teveel brandstof via containerschepen of per vliegtuig worden vervoerd, terwijl er heel wat meer brandstof nodig is voor groenten en fruit die water vasthouden. Neem bijvoorbeeld kiwi’s. ‘Die zijn zwaar en door het watergehalte bovendien erg bederfelijk’, zegt biochemicus Harry Aiking. ‘Micro-organismen groeien daar hard op. Je kunt dus rustig maïs uit Amerika consumeren, maar groenten en fruit kun je beter niet van ver halen.’

Zacht fruit dat vanwege de korte houdbaarheid wordt ingevlogen – denk aan bramen, rode bessen en frambozen – is milieuvervuilender dan bananen, die altijd per boot komen. Of citrusfruit uit Zuid-Europa of Marokko, dat een relatieve korte weg aflegt om in de Nederlandse schappen te belanden. De verschillen zijn echter marginaal: over het algemeen hebben groenten en fruit - ook als ze van ver komen - ‘een lage milieudruk’, aldus Corné van Dooren van het Voedingscentrum. ‘Het is dus goed om daar ruim van te eten. Ook voor de gezondheid.’

Lees ook:

De wereld moet op een veel duurzamere manier omgaan met land. Anders zullen landbouw, veeteelt en andere vormen van landgebruik nog meer bijdragen aan de klimaatverandering dan nu al het geval is en komt de voedselvoorziening in gevaar, waarschuwt het klimaatpanel van de VN. 

Het invloedrijk VN-klimaatpanel IPCC heeft in een groot rapport op een rij gezet hoe landbouw, veeteelt en andere vormen van landgebruik schadelijk zijn voor het klimaat. Dit is wat we er zelf aan kunnen doen.

Natuurlijk zijn er vleesvervangers in de winkel te koop, ‘maar dat zijn bewerkte voedingsmiddelen – net zoals frikandellen – en daar ben ik niet zo van’, schrijft Volkskok Tallina van den Hoed. ‘Bovendien smaken veel vleesvervangers naar frikandel maar zijn extreem veel duurder dan die frikandel.’ Als je ze nou eens zelf zou kunnen maken?

Hoe kun je groenere keuzes maken, zonder het gevoel te hebben dat je van alles moet opgeven? Doe de test of lees de verhalen in de Volkskrant Klimaatgids

Vlees eten is opeens helemaal niet meer zo normaal. Het steeds breder uitgemeten vega assortiment en de opmars van vleesvervangers vormde vorig jaar al een aanwijzing dat we anders over onze vleesconsumptie denken. Lees daarom deze Volkskrant-special, gevuld met verhalen, recepten en proefpanels over en voor een vleesloze toekomst. 

Zit er een limiet aan het aantal mensen dat je kunt kennen? Wat bewijst de uitslag van een schriftelijke test eigenlijk? In onze Grote Vragen Podcast beantwoorden we ‘vragen waar je nooit over na hebt gedacht maar plotseling dolgraag een antwoord op wilt hebben’.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden