Wat maakt een wetenschapper?

Wat is de belangrijkste karakter- eigenschap voor een wetenschapper? Een enquête van het ­wetenschappelijk tijdschrift Nature bood deze week de keuze uit nieuwsgierigheid, objectiviteit, doorzettingsvermogen en eerlijkheid. Nieuwsgierigheid won met 45 procent van de stemmen, maar de psycholoog Roy Baumeister suggereerde recentelijk een andere belangrijke eigenschap voor wetenschappers: flair.

De portrettenzaal in het Academiegebouw te Leiden. Beeld Raymond Rutting

Baumeisters opmerking heeft een hele voorgeschiedenis. Vorig jaar verscheen een wetenschappelijk artikel dat liet zien dat van honderd gepubliceerde psychologische onderzoeken minder dan de helft bij herhaling overeind bleef. Dit leidde tot de zogenaamde replicatie-crisis in de psychologie (al hebben vakgebieden als economie en geneeskunde soortgelijke problemen; NRC Handelsblad had hierover vorige week een uitstekende bijlage.)

Inmiddels is er onder psychologen een felle discussie losgebarsten over de waarde van replicatiestudies en wat goed onderzoek precies is. Waar je vroeger Hermans' roman Onder professoren moest lezen om een glimp te krijgen van wat er zich binnen universiteitsmuren afspeelt, staan tegenwoordig de academische ruzies op blogs en Twitter. Heerlijk.

Sommige psychologen vinden replicatiestudies onzin en roepen dat het prima gaat met hun vak. Maar zij zijn blind voor de problemen, zeggen hun tegenstanders, die pleiten voor betere manieren om onderzoek te doen. Eén voorstel om de psychologie robuuster te maken is om een effect eerst met een klein aantal proefpersonen te verkennen en het daarna met een groot aantal proefpersonen te bevestigen.

Oudgediende Roy Baumeister reageerde enthousiast op dit idee. Hij schreef dat het in de jaren zeventig, toen hij aan zijn carrière begon, heel normaal was om een experiment met tien proefpersonen per testgroep te doen. Sterker nog, deze zogenaamde n=10 was de norm, en mensen die n=20 gebruikten werden wantrouwig bekeken. Tegenwoordig zijn vijftig proefpersonen al de norm. Baumeister schrijft dat een significant resultaat halen bij tien proefpersonen een zekere flair en intuïtie vereist, terwijl dat soort vaardigheden bij vijftig testpersonen er minder toe doen.

Hij stelt daarom voor om onderzoekers in twee groepen te verdelen: verkenners gebruiken hun flair om in kleine groepjes effecten te ontdekken, de bevestigers mogen daarna met een grote groep testpersonen bewijzen dat zo'n ­effect echt bestaat.

Er is hierbij echter één groot probleem: in kleine groepjes vind je vrij makkelijk iets dat er niet is. Stel dat je een effect zoekt dat in werkelijkheid niet bestaat. Door toeval lijkt er bij 20 procent van de proefpersonen toch iets te gebeuren. Doe je een experiment met slechts tien proefpersonen, dan is er ruim 3 procent kans dat je bij minstens de helft van hen een effect meet. Doe je hetzelfde met vijftig proefpersonen, dan keldert de kans dat je bij minstens de helft van de proefpersonen een effect meet naar 0,0002 procent. De echte statistiek is natuurlijk veel ingewikkelder, maar groepsgrootte is dus nogal belangrijk.

Een verdeling tussen verkenners en bevestigers zou in de wiskunde ondenkbaar zijn. Eén groep die wat leuke stellingen poneert na het uitwerken van tien voorbeeldjes en een andere groep die de dingen dan maar moet bewijzen. De bevestigers zouden veel spoken najagen, en als ze een bewijs vinden weinig eer krijgen omdat het idee van een verkenner kwam.

Het oorspronkelijke voorstel waarop Baumeister reageerde was dan ook net wat anders geformuleerd: één onderzoeker doet eerst de kleine verkenning en daarna zélf de grootschalige bevestiging. Je mag best wat flair gebruiken, als je daarna maar doorzettingsvermogen toont om je theorie te bewijzen. En dat laatste is volgens mij de belangrijkste eigenschap voor een wetenschapper.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden