AnalyseGeld naar de Europese Unie

Wat levert een in Europees verband bestede euro nou eigenlijk op?

Vier Europese regeringsleiders, onder wie premier Rutte, hebben voor aanvang van de top over de Europese meerjarenbegroting de stellingen betrokken: geen extra geld naar de EU. Is dat wel verstandig? Hoogleraar  internationale macro-economie Peter van Bergeijk reageert.

Een onderonsje tussen premier Mark Rutte en de de Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz voor aanvang van het beroemde Nieuwjaarsconcert van het Wiener Philharmoniker in Wenen, 1 januari 2018. Beeld Twitter

‘Geen cent meer voor Griekenland’, zei premier Rutte in 2012. Hoe anders werd in Frankrijk over de Griekse crisis ­gepraat. De Europese ziel zou onherstelbare schade oplopen als Griekenland, ‘de wieg van de democratie’, met harde hand uit de eurozone werd verwijderd. Nederland is wars van zulke pathos: elk debat over ­Europa slaat al gauw plat tot een ­discussie over geld.

Eind deze week wordt in Brussel een top gehouden over de Europese meerjarenbegroting tot 2027 gehouden. De Europese Commissie heeft voorgesteld het budget te verhogen van ruim 1 procent tot 1,11 procent van het Europees nationaal inkomen. Premier Rutte heeft alvast de hakken in het zand gezet. Maandag verscheen in de Financial Times een brief van de Oostenrijkse bondskanselier Sebastian Kurz, medeonder­tekend door Rutte en zijn Deense en Zweedse ambtgenoten. De ‘zuinige vier’ houden strikt vast aan een begroting die 1 procent van het Europees nationaal inkomen bedraagt. Ze vinden ook dat ze onevenredig zwaar worden aangeslagen voor het gat dat de Brexit in de Europese begroting achterlaat.

Politiek ligt elke euro die naar Brussel gaat gevoelig. Een euro in de nationale begroting wordt vaak als een nuttige investering gezien, zeker als hij naar onderwijs en zorg gaat. Maar een euro voor Europa wordt al snel beschouwd als weggegooid geld, verdwijnend in de bodemloze put van Zuid- en Oost-Europa.

In economisch opzicht is dat onzin, zegt Peter van Bergeijk, hoogleraar internationale macro-economie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en het Institute for Social Studies, tevens academisch partner van het Centraal Planbureau. ‘Nederland kijkt als een boekhouder, niet als een ondernemer die investeert. Het sommetje wordt vaak gemaakt: er gaat elk jaar 8 miljard naar Brussel, daarvan komt 1 miljard terug aan subsidies, dus zijn we 7 miljard kwijt. Wat we vergeten, is de welvaartswinst die daar tegenover staat: door de interne Europese markt worden we elk jaar 25- tot 30 miljard euro rijker’, aldus Van Bergeijk.

Het Centraal Planbureau becijferde in 2011 dat de interne markt – het opheffen van grenzen en andere handelsbeperkingen – Nederland 25- tot 30 miljard per jaar oplevert, 1.500 tot 2.000 euro per hoofd van de bevolking. Of, zoals de media het samenvatten: Europa is goed voor een maandsalaris.

Zwitserland profiteert het meest

Vorig jaar raamden onderzoekers van de Duitse Bertelsmann Stiftung het voordeel van de interne markt voor Nederland op 25,8 miljard euro, oftewel 1.516 euro per hoofd van de bevolking. In het algemeen hebben de landen die dicht bij de economische kern van de Europese Unie in Noordwest-Europa zitten het meest van de interne markt geprofiteerd: Denemarken, Oostenrijk, België en Nederland. Het profijt van landen als Spanje, Italië of Polen is aanzienlijk ­lager.

Curieus genoeg profiteerde Zwitserland het meest van de interne markt. De Zwitsers werden per hoofd van de bevolking maar liefst 2.914 euro rijker. Zwitserland is geen lid van de Europese Unie, maar heeft een reeks verdragen met Brussel gesloten, waardoor het zich aan vrijwel alle Europese regels houdt, zonder dat het erover kan meepraten. Ook betaalde Zwitserland sinds 2007 1,3 miljard Zwitserse franken (1,2 miljard euro) aan Brussel. ‘Zwitserland hecht traditioneel enorm aan zijn ­autonomie. Dat zo’n land een flink deel van zijn autonomie opgeeft, geeft wel aan hoe belangrijk die interne markt is’, zegt Van Bergeijk.

Een stapeltjes euro's met daaronder briefjes van 5 euro.Beeld Getty Images

Maar, zoals de ‘zuinige vier’ premiers in de Financial Times schrijven: ‘De interne markt, een aanzienlijke aanjager van Europese concurrentiekracht, is geen kostbare onder­neming.’ Er zijn geen enorme investeringen voor nodig – een interne markt draait om uniforme regels en het wegnemen van handelsbelemmeringen.

‘Bij dit soort internationale samenwerking gaat het om het hele plaatje’, zegt Van Bergeijk. ‘De Grieken kunnen zeggen: waarom zouden we aan de interne markt meedoen, ons grootste profijt zit in landbouwsubsidies en structuurfondsen voor arme gebieden. Ik ben zelf nogal tegen al die landbouwsubsidies, maar je kunt je afvragen of het niet de prijs is die je betaalt om de anderen erbij te houden.’

Van Bergeijk begrijpt overigens dat Rutte en andere ‘zuinige’ regeringsleiders stevig inzetten tegen Europa. ‘Er is een anti-Europees sentiment en daar willen ze rekening mee houden om die kiezers niet van zich te vervreemden’, zegt hij.

Omslag in denken

Het onderzoek van de Bertelsmann Stiftung laat ook zien dat er ook binnen rijke landen grote verschillen bestaan in het profijt van Europa. De Noord-Hollanders worden elk jaar 1.822 euro rijker van de interne markt, terwijl de Friezen er maar 1.022 euro mee opschieten. Europa is goed voor Parijs en München, veel minder goed voor de Languedoc of Sachsen-Anhalt. Kiezers die zich nationaal tekort gedaan voelen, hebben al helemaal geen zin om voor andere Europeanen te betalen. Dat is het actuele drama van Europa: Brussel wil meer Europese eenheid, maar de lidstaten fragmenteren.

Toch vindt Van Bergeijk dat Nederland zich sterker bewust zou kunnen zijn van zijn positie in Europa: ‘Nederland zit in een gebied dat heel erg van Europa profiteert. Hoe verder je naar het zuiden gaat, hoe meer het profijt afneemt. Als je zo’n investeringsproject hebt waar je aardig aan verdient, dan moet je anderen ook wat gunnen. Die moeten ook iets hebben waarmee ze thuis kunnen komen. Daar kun je genuanceerder over denken dan nu vaak gebeurt.’

Meer euro's naar Europa?

In hun brief aan de Financial Times noemen premier Rutte en zijn drie ‘zuinige’ ambtgenoten vier terreinen waarop Europa meer moet investeren.

Klimaat

Klimaat is typisch een grensoverschrijdend onderwerp. Het heeft niet zo veel zin om in Nederland huizen te isoleren als de Polen op grote schaal kolen blijven stoken. Uiteraard is het problematisch als de VS, China en andere landen achterblijven. Europa hoopt echter een voortrekkersrol te vervullen.

Migratie

Als Nederland investeert in bewaking van de buitengrenzen en een goed Europees asielsysteem zal het daar zelf ook van profiteren. Ook kan Europa als geheel meer druk uitoefenen, bijvoorbeeld op landen die weigeren afgewezen asielzoekers terug te nemen.

Defensie en veiligheid

Europa zal meer aan zijn eigen veiligheid moeten doen, daar is iedereen het erover eens. Afzonderlijke landen zijn daar te klein voor.

Technologie

Europa heeft een technologische achterstand op de VS en China. Daarom willen ook de ‘zuinige vier’ hierin investeren. Critici, zoals hoogleraar macro-economie Van Bergeijk vrezen echter dat het zal leiden tot het aanwijzen van Europese ‘kampioenen’ uit grotere landen, hetgeen koste zou gaan van kleine landen als Nederland. Bovendien vindt hij het ontwikkelen van technologie een zaak voor het bedrijfsleven, niet voor de (Europese) overheid.

Euro's.Beeld Getty

Minder euro's naar Europa?

Het geld voor de investeringen kan worden gevonden door te bezuinigen op landbouwsubsidies en structuurfondsen voor armere regio’s, zeggen de vier ‘zuinige’ premiers.

Landbouw

Op de landbouwsubsidies is altijd veel kritiek, ook in Nederland. Volgens economen zijn ze ondoelmatig omdat ze bedrijven in stand houden die het op de markt niet redden. Volgens andere critici houden de subsidies een systeem van intensieve landbouw in stand dat vervuilend is en te weinig aandacht heeft voor dierenwelzijn. Ook komen subsidies vaak verkeerd terecht. De New York Times onthulde onlangs hoe de entourage van de Hongaarse premier Orbán profiteert van de landbouwsubsidies. Bezuinigen op steun aan boeren ligt politiek echter zeer gevoelig.

Structuurfondsen

Bijdragen aan arme gebieden kunnen heel nuttig zijn. ‘Als er in Zuid-Italië een weg wordt gebouwd, kan de interne Europese markt beter functioneren’, zegt hoogleraar Van Bergeijk. Bovendien worden zulke wegen vaak aangelegd door Nederlandse of West-Europese bedrijven. Meer in het algemeen lijken zij echter een vorm van verdelende rechtvaardigheid: de gebieden die het minste van de interne markt profiteren krijgen op deze manier toch geld van Europa.

Hier komen de EU-euro’s in Nederland terecht
We betalen te veel, vinden sommige critici, maar de EU levert ons ook veel op. In de landbouw, bij universiteiten én bij kleine ondernemers in de buurt. Bekijk hier zelf hoe het zit met de Europese euro’s van Nederland.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden