Wat kinderen ons leren over ons stemgedrag

Debatten en peilingen kunnen niet op tegen onderbuik en oerbrein. Kijk maar eens hoe goed jonge kinderen verkiezingsuitslagen voorspellen op basis van foto's van de kandidaten.

Beeld Marlena Waldthausen / de Volkskrant

Stemmen mogen ze nog láng niet, maar toch kunnen 143 jonge kinderen uit Maastricht en Harlingen ons een belangrijke les over ons stemgedrag leren. Want we mogen dan wel massaal stemwijzers invullen en standpunten vergelijken over zorg, vluchtelingen en normen en waarden. Maar vergeet niet dat er in uw brein ook primitievere impulsen schieten die uw stemkeuze beïnvloeden.

Die kop van Klaver, staat die u eigenlijk wel aan? En die van Buma?

De Volkskrant organiseerde samen met de Vrije Universiteit een bijzonder experiment. 143 kinderen, tussen de 4 en 8 jaar oud, schoven één voor één aan bij psychologiestudent Fenna Dijkema, die hun een foto van een groot zeilschip liet zien. Stel je voor, begon Dijkema, dat je samen met vriendjes en vriendinnetjes op dit schip vaart. Wie zou de beste kapitein zijn op jouw boot?

Klassiek experiment

Vervolgens mochten de kinderen kiezen uit portretfoto's van de potentiële kapiteins. Mark Rutte, Geert Wilders, Sybrand Buma en Jesse Klaver; de topvier van de lijsttrekkers volgens de peiling van Maurice de Hond van 12 februari. Mocht u nu boos worden omdat uw favoriete kandidaat hier niet bij zit: bij meer potentiële kapiteins zou het experiment te lang duren voor de kinderen, vandaar.

Achteraf vroeg Dijkema de kinderen voor de zekerheid of ze de mannen ergens van kenden. De meesten hadden geen idee, al dacht een fantasierijk 5-jarig meisje Jesse Klaver te herkennen van 'de zeehondenboot en een reis door Afrika en Zwitserland'.

Jonge kinderen lezen doorgaans geen kranten, volgen geen peilingen, vullen geen stemwijzers in. En tóch zijn ze verrassend goed in het voorspellen van een verkiezingsuitslag, ontdekten Zwitserse onderzoekers in een klassiek experiment gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Science. In hun studie, met de toepasselijke titel 'Predicting Elections: Child's Play!', krijgen Zwitserse kinderen de vraag wie ze als kapitein van hun schip willen. Vervolgens zien ze foto's van de twee belangrijkste kandidaten voor de verkiezingen in het Franse district Meurthe-et-Moselle.

Beeld Marlena Waldthausen / de Volkskrant

Twee mannen die de kinderen niet kennen, maar toch wijzen ze in 71 procent van de gevallen de kandidaat aan die daadwerkelijk de districtsverkiezing won. Een stuk hoger dan je op basis van toeval (50 procent) zou verwachten.

De fysieke uitstraling van leiders doet ertoe, schreef Plato al rond 380 voor Christus. In Staat, waarin de Griekse denker de fundamenten van zijn politieke filosofie ontvouwt, schrijft hij: 'Stel je een schip voor, met een kapitein die langer en sterker is dan de andere bemanningsleden. Maar hij is wel een beetje doof, kan niet zo goed zien, en zijn kennis van navigatie is niet zo best.'

Plato beargumenteert dat de bemanning - lees de kiezers - toch voor zo'n ongeschikte kapitein kunnen kiezen, puur op basis van zijn lengte en kracht. Ook tal van latere studies wijzen erop dat uiterlijk ertoe doet. Betrouwbaarheid, kracht, intelligentie; allemaal eigenschappen waar we al iets over denken te kunnen zeggen bij de eerste glimp van iemands gezicht.

Een evolutionaire erfenis, aldus Mark van Vugt, hoogleraar evolutionaire psychologie aan de VU. Democratieën met partijen die dikke verkiezingsprogramma's schrijven zijn in de menselijke geschiedenis extreem nieuw. Onze verre voorouders kozen hun leiders op heel andere eigenschappen. Wie kan de groep het beste beschermen? Daar draaide het om voor de jager-verzamelaars, generatie op generatie, tienduizenden jaren lang. Van Vugt: 'Het uiterlijk is daarbij een belangrijke aanwijzing of iemand een krachtig leider kan zijn. Die manier van kiezen zit er nu nog steeds in, simpelweg omdat we nu nog rondlopen met het oerbrein van onze voorouders.'

Van Vugt denkt zelfs dat het uiterlijk in de loop der tijd alleen maar belangrijker is geworden. 'Vroeger leefden we in groepen van ongeveer honderd mensen. Je kende potentiële leiders persoonlijk, met al hun goede en slechte eigenschappen. Nu is de afstand tot potentiële leiders veel groter en moeten we kiezen op basis van andere informatie. Iemands uiterlijk raakt je dan dieper dan iemands standpunten, zeker bij kiezers die zich weinig in politiek verdiepen.'

Een typische leider heeft volgens Van Vugt een wat vierkant gezicht, met hoekige kaken, dunne lippen en kleine ogen. Allemaal uiterlijke kenmerken die wijzen op een flinke dosis testosteron en kracht. Typische gezichten die volgens Van Vugt aan dit profiel voldoen: Castro, George W. Bush, Erdogan. 'Er zijn wel nuances. Wanneer we verandering willen, kiezen we eerder voor een jongere leider. En in vredestijd doen vrouwelijkere gezichtstrekken het beter dan in oorlogstijd. Maar er bestaat absoluut een typisch leidersgezicht waarmee je meer kans maakt op stemmen.'

Beeld Marlena Waldthausen / de Volkskrant

Uiterlijk doet ertoe

Wat niet wil zeggen dat iemand met een ander type gezicht kansloos is. Je kunt nog zo'n perfect leidershoofd hebben: wie in goed bekeken tv-debatten struikelt over elke zin, komt er niet. Andere factoren spelen wel degelijk mee, zegt Janka Stoker, hoogleraar in Groningen en expert op het gebied van leiderschap. Samen met collega's analyseerde ze de uitslag van 196 verkiezingen verspreid over 44 landen. Die verkiezingen vonden allemaal plaats tussen 1979-1999; een periode waarvoor collega-onderzoekers reeds hadden vastgesteld dat de zittende macht eerder wint als de economie floreert. Zelf lieten de Groningse onderzoekers proefpersonen het uiterlijk van de voornaamste kandidaten in al die verkiezingen beoordelen om zo de voorspellende rol van het uiterlijk te vergelijken met die van de stand van de economie.

Conclusie: uiterlijk doet er vooral toe bij een kiesstelsel waarbij twee partijen het tegen elkaar opnemen. Denk aan de Verenigde Staten, met de Democraten versus de Republikeinen. Stoker: 'Wint de zittende macht het van de uitdager? Dat is daar de kern van de politieke race. Kiezers hoeven zich te focussen op slechts twee kandidaten, twee gezichten dus. Bovendien weet je daar zeker dat een van die twee ook echt president wordt. Uit ons onderzoek blijkt dat het uiterlijk er dan meer toe doet dan in een meerpartijenstelsel, zoals Nederland.'

Toch presenteren partijen zich ook hier graag met het gezicht van hun leider. In tegenstelling tot wat weleens wordt gedacht, is dit niet een trend van de laatste tijd. Zo moest je in 1956 op de verkiezingsposter van de PvdA al hard zoeken naar het partijlogo. Wel duidelijk te zien: het hoofd van voorman Willem Drees, met daarbij de slogan 'Drees, uw vertrouwen waard.'

Lees verder onder de video.

Beeld Marlena Waldthausen / de Volkskrant

Nek-aan-nekrace

Op de basisscholen in Harlingen en Maastricht blijkt het gezicht van de partijleiders er in ieder geval zeker toe te doen.

Een wijsvinger naar Buma: 'Da's een goede kapitein. Kijk maar naar zijn ogen.'

Een andere wijsvinger naar Klaver, want concurrent Buma 'heeft pukkels, dat zie je gewoon'.

Weer een andere wijsvinger naar Wilders, want 'hij heeft lang haar en lijkt op een meisje'.

Genoeg kleuteranekdotes nu, door naar de serieuze onderzoeksresultaten. Tromgeroffel, daar gaan we. Terwijl volgens de officiële peilingen Rutte en Wilders de meeste stemmen zullen krijgen, voorzien de kinderen woensdag juist een nek-aan-nekrace tussen Rutte en Buma. In respectievelijk 34 en 31 procent van de gevallen werden ze als absolute favoriet aangewezen. Wilders en Klaver volgen op kansloze afstand, met respectievelijk 20 en 15 procent.

Het complete verslag van de studie is op te vragen bij hoogleraar Mark van Vugt: M.van.vugt@vu.nl

Van Vugt: 'Dat Klaver als laatste zou eindigen had ik wel verwacht. Hij heeft het meest ronde, feminiene gezicht. Ik sprak laatst een plastisch chirurg die me vertelde dat hij gezichten meer stereotiepe leiderschapskwaliteiten kan meegeven, bijvoorbeeld met wat kunststof pads onder de huid. Maar dat zou ik Klaver niet aanraden hoor. Voor de niche waarin hij zijn kiezers zoekt, heeft hij juist wél een goed uiterlijk. Verandering en samenwerking, dat is zijn boodschap, en daar past een jong en feminien gezicht bij.'

Of, zoals een Maastrichtse kleuter zijn keuze op Klaver motiveerde: 'Hij ziet er het liefst uit.'

Tonie Mudde

Beeld Marlena Waldthausen / de Volkskrant

Zwevende kiezer houdt zichzelf voor de gek

Als we opiniepeiler Maurice de Hond mogen geloven, weet driekwart van de kiezers nog niet op welke partij ze volgende week gaan stemmen. De zwevers houden zichzelf echter voor de gek: diep van binnen ligt hun stem allang vast: het is namelijk niet ons brein, maar de onderbuik die beslist en die verandert zelden van mening. De zwevende kiezer bestaat veel minder dan we willen toegeven.

'Die onderbuik is waar onze morele intuïtie huist. Die bepaalt welke waarden we belangrijk vinden', zegt de Vlaamse filosoof en bioloog Ruben Mersch, schrijver van Waarom iedereen altijd gelijk heeft. Is dat vrijheid of juist veiligheid? Vinden we hiërarchie en autoriteit essentieel voor een samenleving? Uit die waarden volgt de politieke voorkeur: liefhebbers van veiligheid slaan rechtsaf, fans van vrijheid linksaf.

Dergelijke waarden vormen ons diepste zijn en ontlokken primaire emoties. Walging is daarvan een van de belangrijkste. Die emotie is ooit ontwikkeld om sociale cohesie mogelijk te maken, en staat volgens psychologen zo aan de basis van onze moraal. Door met walging te reageren op afkeurenswaardig gedrag, zoals stelen of liegen, worden individuen in het gareel gehouden en wordt een groep bij elkaar gehouden. In de huidige tijd is het ook de reden waarom we zo fel reageren op politieke tegenstanders: hun standpunten raken ons dermate in onze kernwaarden dat het walgingsmechanisme wordt geactiveerd. Het maakt inleven in de ander moeilijk, laat staan opschuiven in zijn richting.

De gevoeligheid voor walging verschilt tussen mensen en beïnvloedt het stemgedrag, zo bleek uit een Nederlands-Canadese studie vorig jaar. Hoe sterker iemand walging voelt, hoe conservatiever de stem. Een grote walgingsgevoeligheid betekent dat activiteiten die de orde aantasten, zoals een vrijere moraal over drugs en seks, maar ook het binnenlaten van vluchtelingen, eerder worden afgekeurd. En dat leidt tot een stem op de PVV of de VVD.

Iemands morele intuïtie wordt al vroeg in het leven vastgelegd. 'Het is moeilijk de precieze invloed vast te stellen, maar waarschijnlijk wordt ongeveer eenderde bepaald door je genetische achtergrond', zegt Mersch. 'Daar bovenop komt de groepsdynamiek: met wie je omgaat, bepaalt je identiteit en je morele intuïtie. Maar een klein deel van je onderbuik is eigen denkwerk.' Recent onderzoek van de Universiteit Utrecht laat zien dat iemands politieke identiteit en morele intuïtie meestal tijdens de adolescentie vast komt te liggen.

Jjuist de morele intuïtie van jongeren is nog kneedbaar: door hen voor je te winnen, zit je op lange termijn gebeiteld. Beeld Marlena Waldthausen / de Volkskrant

Is er eenmaal een identiteit aangenomen, dan volgen de standpunten daaruit. Iemand die links is, kiest voor herverdeling, omdat hij links is. Veranderen van politieke voorkeur is bijna uitgesloten. Kiezers zijn dan ook veel minder op drift dan wordt aangenomen: de links-rechtsverhouding is al decennia stabiel. Opvallend is dat uit het Utrechtse onderzoek blijkt dat hoogopgeleiden gevoeliger zijn voor groepsdruk dan laagopgeleiden: hun standpunt wordt vaker bepaald door hun identiteit.

Aan politici de bijna onmogelijke taak door iemands morele intuïtie heen te breken als ze nieuwe kiezers willen trekken. 'Je zult langdurig een dialoog moeten aangaan om kans te maken', zegt Mersch.

Een tip: focus op de jonge stemmer. In het vergrijsde Nederland gaat het vaak over de babyboomer of de gepensioneerde. Daar valt het meest te halen, zo is het idee. Maar juist de morele intuïtie van jongeren is nog kneedbaar: door hen voor je te winnen, zit je op lange termijn gebeiteld.

Hidde Boersma

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden