Wat kan de folklore ons leren over de horrorclown?

Daar is hij weer, misschien wel bij u in de buurt: de horrorclown. Wat kan de folklore ons leren over het fenomeen?

Hij - of zij (in Oldenzaal ging een 14-jarig meisje bewapend met houten mes schuil onder een geel clownsmasker) - dook de laatste weken onder meer op in Almere, Weert, Doetinchem, Diemen-Zuid, Stadshagen, Oss en Rotterdam-Charlois: de horrorclown. Ook wel terror- of killerclown genoemd. Al hoopt de landelijke politie dat de term 'loserclown' zal aanslaan, ter versterking van het 'sneue karakter' van de schrikaanjager.

Soms komt hij juist niet opdagen, ondanks aankondigingen op sociale media. In dat geval wachten pubermeutes - het gaat er online fanatiek aan toe met commentaren in de categorie 'neerknuppelen' en 'afschieten' - tevergeefs op een confrontatie. Het leidde in Almere al tot een aanvaring tussen agenten en clownsjagers.

'Zodra de paniek goed op gang komt, worden de aanvallen op clowns een groter probleem dan de clowns zelf', zegt Peter Burger, volksverhalenonderzoeker en folklorist aan de Universiteit van Leiden. Op zijn blog gestolengrootmoeder.nl wijdde Burger de afgelopen jaren diverse stukjes aan het fenomeen van de horrorclown, die behalve in de VS en Australië ook zijn opwachting maakte in Frankrijk, Engeland en Ierland - niet geheel toevallig landen waar Halloween gevierd wordt.

Want zo moeten we de gemaskerde griezel (die ook in België is opgedoken) vermoedelijk plaatsen: als een illegaal verlengstuk van de Angelsaksische viering van Allerheiligen. Dat denkt ook Johan Verberckmoes, historicus en historisch humoronderzoeker van de Katholieke Universiteit Leuven. 'Ik interpreteer de clowns als een vroege versie van Halloween, een feest dat navolging krijgt in zowel België als Nederland.' Import zegt men dan, maar Verberckmoes snapt het goed. 'Met alleen carnaval als ritueel feest, was er simpelweg een gat in de markt.'

Joseph Grimaldi. 18de-eeuwse Britse mimespeler die zich uitdoste met een wit geschminkt gelaat, rode wangen en een blauwe hanenkam. Zijn publiek bracht hij aan het lachen, in zijn eigen leven werd hij gekweld door depressies en alcoholisme.

De clown is in de 18de eeuw ontstaan, zegt de Vlaamse historicus, uit de toneeltraditie. Het was de Britse toneelacteur David Garrick die zijn gelaat begon te poederen en kleuren. Met zijn vertolkingen maakte hij niet alleen Shakespeare tot een nationale held, maar was hij ook de vader van de eerste clown.

Die theatrale clown met kostuum, grime en mime werd in de 19de eeuw overgenomen in het circus, zegt Verberckmoes. Waar hij voor een moment van broodnodige ontspanning kon zorgen tussen de zenuwslopende acrobatenacts.

Pennywise. De horrorclown uit boek en verfilming It van Stephen King die mensen in hun dromen bezocht

De huidige horrorclowns overtreden een grens, zegt Verberckmoes. 'Zij plegen verraad aan hun kostuum, doen niet wat ze verwacht worden te doen: ze brengen geen grappen, maar zaaien angst.'

De historicus ziet de angstzaaiende clowns vooral als een exponent van de jongerencultuur - ook een historisch fenomeen overigens. 'Antropologen spreken van de drempelervaring: kinderen en adolescenten zoeken de grenzen op van het sociaal aanvaarde. Daarin kunnen ze heel provocerend zijn.'

In dat opzicht is de horrorclown een uiting van rituele rebellie, zegt Verberckmoes. 'Je zag het in de late Middeleeuwen ook: jongerengezelschappen die tijdens carnaval met maskers of lakens het dorp rondgingen om mensen bang te maken. Of ze speelden lijken die uit de dood waren opgestaan.'

John Wayne Gacy. Amerikaanse seriemoordenaar die in het dagelijkse leven als clown de kost verdiende in de jaren zeventig. Bijnaam 'de killerclown'

Rebellerende jongeren dus, geheel binnen de ritueel historische traditie, al beseffen ze dat zelf natuurlijk niet, zegt Verberckmoes. 'Stel je voor dat er een zestigjarige onder zo'n clownsmasker wordt aangetroffen - dat zouden wij allemaal zeer zorgwekkend vinden.'

Ook Peter Burger kent goed gedocumenteerde verhalen van jongeren, vaak jongens, die in het Nederland van rond 1900 verkleed onder lakens dorpsbewoners de stuipen op het lijf joegen, bij voorkeur op het lokale kerkhof, met boegeroep.

Cliniclowns en Coulrofobie

Cliniclown
Hoewel clowns dus niet bij iedereen iets vrolijks oproepen, blijkt uit diverse studies naar de inzet van clowns in ziekenhuizen dat kinderen baat hebben bij hun aanwezigheid en dat hun stressniveau ervan omlaag gaat.

Coulrofobie
Een onofficiële term voor clownsangst, nog niet in enig woordenboek of diagnostisch handboek opgenomen (afgeleid van het Griekse woord voor steltenloper).

'De gewoonte om met een masker op uit de bosjes te springen is allesbehalve nieuw', zegt Burger. Een recenter bekend voorbeeld is het spook van Assen, uit 1965, een in het zwart gehulde jongeman. 'Ook hier kwam een behoorlijke burgerwacht op de been, en moest vooral het spook vrezen voor zijn veiligheid.'

Burger ziet de horrorclown als een moderne variant erop. 'We geloven niet meer zo in spoken, de clown is een aardige opvolger.' Uiteraard met eigentijdse toevoegingen zoals clowns met een Instagramaccount en YouTube-airplay.

Krusty. Cynische cultclown uit tekenfilmserie The Simpsons die kampt met depressie en alcoholisme

Historische misvatting: een clown is geen nar

Bij clowns denken mensen soms aan narren. De twee hebben echter niets met elkaar te maken, zegt historicus Johan Verberckmoes. 'Narren had je al in het oude Egypte. Vaak waren het mensen die op de een of andere manier afweken, met dwerggroei of mentale beperkingen. Hun rol was wel altijd tweeledig. Ze waren om te lachen en om schrik aan te jagen, we voelen ongemak bij het kijken naar iets dat afwijkt.'

Hoogtijdagen beleefde de nar in de zestiende en zeventiende eeuw, toen een beetje edelman zijn kasteel optuigde met een persoonlijke (dwerg)nar. Dat deze hofnarren een belangrijke en kritische rol innamen is vooral een hedendaagse wensgedachte, volgens Verberckmoes. 'In werkelijkheid hadden ze weinig aanzien en werden zij vaak als dier behandeld.'

Zo had de Engelse koning Hendrik VIII zijn hofnar altijd als een hond onder de tafel, vanwaar hij dan wel slimme opmerkingen diende te maken. 'Compleet denigrerend. In het beste geval waren narren gekoesterde dwergjes in een mooie outfit. Maar altijd: ontmenselijkt.'

Jean-Gaspard Deburau. 19de-eeuwse Franse mimespeler en pierrot, die in zijn nadagen voor moord werd veroordeeld.
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden