Wat is waar over Russische beïnvloeding in Nederland?

Een poging om de informatiekluwen te ontwarren

De Russen zouden onze verkiezingen beïnvloeden, zelfs de geheime dienst waarschuwt voor ze. Maar wie goed kijkt wat ze doen, ziet ook desinformatie over de Russische desinformatie.

Beeld Bjorn Gort

'We zijn niet naïef.' Veel meer wilde premier Mark Rutte vorige week niet zeggen over de veronderstelde Russische invloed op de komende verkiezingen. Al maanden gonst het van de berichten over Russen. Ze zouden onder ons zijn. Geniepig via digitale wegen ministeries binnendringen, zich voordoen als 'nep-Oekraïners' en misschien zelfs heimelijk politieke partijen infiltreren. De geheime dienst AIVD waarschuwde expliciet voor ze, net zoals diverse Nederlandse ministers. Maar drie weken voor de verkiezingen is de vraag ook gerechtvaardigd wat er nu allemaal van waar is.

Wat opvalt, is het gemak waarmee alles over Rusland op één hoop wordt gegooid. Als het gaat over Russische beïnvloeding lopen zeker vier elementen permanent door elkaar: nepnieuws, hacks, desinformatie en politieke beïnvloeding. De NOS schrijft bijvoorbeeld op 12 januari 2017: 'Gelekte e-mails van Mark Rutte? Nepnieuws over Geert Wilders? Een seksvideo van Lodewijk Asscher? Zou de verkiezingsmanipulatie die we de afgelopen tijd in de VS zagen ook rond de verkiezingen in Nederland kunnen plaatsvinden?' Door niet precies te zijn, leidt de berichtgeving over de Russische beïnvloeding tot eigen desinformatie. Een poging om de informatiekluwen te ontwarren.

1. Nepnieuws

In de brij aan online-informatie is nepnieuws een eigen rol gaan spelen. Zeker na de Amerikaanse verkiezingen is het een modewoord geworden. Pro-Russische sites zouden met de verspreiding ervan zelfs hebben bijgedragen aan de overwinning van Donald Trump. Een claim zonder overtuigend bewijs. Eigenlijk hoort nepnieuws zelfs helemaal niet thuis in het rijtje Russische beïnvloedingstactieken, zeker niet als het bewust verspreiden van verzonnen berichten tot doel heeft om zo veel mogelijk clicks en inkomsten te genereren. Dan is het gewoon een middel om geld te verdienen en geen politiek instrument, zoals het veel gedeelde bericht dat de paus Trump steunde in de verkiezingscampagne. Is het onderdeel van propaganda, dan is desinformatie een betere term. Universitair docent Peter Burger onderzoekt al jaren de verspreiding van nepnieuws. 'Wat nepnieuws is en wat desinformatie, loopt door elkaar. Dat is ook typisch voor deze tijd: het ecosysteem van de media is radicaal veranderd. Informatie is een stuk vluchtiger en ook ondoorzichtiger geworden.'

2. desinformatie

Desinformatie is het meest in het oog springende element van de beïnvloeding. Het is tegelijk het lastigste. Want wanneer is sprake van bewuste desinformatie en wie zitten erachter? Niet voor niets zei de Duitse geheime dienst BND onlangs na uitgebreid onderzoek geen 'overtuigend bewijs' te hebben gevonden voor een bewuste Russische informatiecampagne.

Peter Burger: 'Het is heel lastig om er cijfers op te plakken of eenduidig te zeggen waar desinformatie vandaan komt. Het is namelijk moeilijk te categoriseren.' Burger geeft een voorbeeld. Hij reconstrueerde een bericht over een 'moslimmigrant die nog geen twee dagen in Duitsland was en al een moord pleegde'. Het werd onder meer verspreid door pro-Russische sites en accounts en geretweet door een PVV-Statenlid in Flevoland. Het bleek niet te kloppen. In werkelijkheid woonde de man al zijn hele leven in Duitsland.

Burger: 'Propaganda is de kunst van gedoseerd liegen. Je neemt een beetje waarheid en voegt daar een leugen aan toe om het perfecte boosmakertje te creëren. Dat laat je los op sociale media, waar burgers en politici het verder verspreiden.' Het probleem hiermee: er zijn veel schakels die een rol spelen. Dat maakt het ondoorzichtig.

De Zweed Martin Kragh leidt het Rusland- en Euraziëprogramma bij het Zweedse instituut voor Internationale Betrekkingen. Hij onderzocht een jaar lang Russische beïnvloedingsoperaties in Zweden. Volgens hem zijn de campagnes deels gecoördineerd, vooral als de Russische staatsmedia betrokken zijn, zoals bij het Europese associatieverdrag, Oekraïne en MH17. Dat zijn echte prioriteiten voor Rusland. Kragh ziet evenwel dat beïnvloedingsoperaties over de hele breedte toenemen. 'Rusland is een van de landen die zich daar mee bezighouden, maar Russische leiders geloven ook dat hun land omgekeerd het slachtoffer is van westerse propaganda.'

Terecht. Want ook Amerikaanse, Europese en Nederlandse instituten doen aan informatieoperaties. Alle Franse politieke partijen waren in 2012 infiltratiedoelwitten voor de CIA, zoals al decennia de Amerikaanse spionagepraktijk is. En onlangs heeft het Amerikaanse congres de oprichting mogelijk gemaakt van het zogeheten Global Engagement Center. Dit centrum, met een budget van 160 miljoen dollar voor twee jaar, zal wereldwijd berichten tegen terroristische organisaties verspreiden. Een soort antiterrorismepropaganda met een pro-Amerikaans sausje.

En ook het Nederlandse ministerie van Defensie gaat zich actiever mengen in informatieoperaties. Enkele tientallen militairen, zo bevestigt Defensie, gaan online 'psychologische operaties' uitvoeren. Een woordvoerder: 'Psychologische operaties zijn een militaire capaciteit om door middel van communicatie de wil van een tegenstander te breken, voor het overhalen van twijfelende groepen of voor het versterken van de betrokkenheid van vriendelijk gezinde groepen.' Dit zal altijd gebeuren binnen het mandaat van een militaire missie. Ook 'websites en het verspreiden van nieuws' zullen hier onderdeel van uitmaken.

3. Hacken

Nederlandse politieke partijen of het stemsysteem zouden gehackt kunnen worden, zoals gebeurde bij de Democratische Partij in de VS. Alleen, er is geen enkel bewijs dat dit ook is gebeurd. Er zijn wel twee voorbeelden van hackpogingen. Daarbij was in elk geval een van de twee Russische hackgroepen betrokken - APT28 of Fancy Bear - die volgens de FBI ook achter de aanval op de Democratische Partij zaten. Zowel voor als na de presentatie van het MH17-rapport in 2015 vielen hackers de Onderzoeksraad voor Veiligheid (OVV) aan. Beveiligingsbedrijf Trend Micro analyseerde phisingmails, vals opgezette websites om de hack mogelijk te maken en servers en stelde vast dat het om de hackgroep APT28 moest gaan.

Daarnaast zijn meerdere ministeries, waaronder het ministerie van Algemene Zaken, aangevallen door APT28 en APT29. Voor zover bekend zonder resultaat.

Twee vragen zijn hierbij belangrijk: hoe zeker is het dat de hackers uit Rusland kwamen en wat is het doel van hun acties geweest? Hackers laten geen handtekening achter, maar de werkwijze en de doelwitten van APT28 en APT29 geven een aardig vermoeden over wie erachter zitten. Beveiligingsbedrijven zoals Kasperksy Lab en overheden volgen de groepen namelijk al langer. Directeur Martijn van Lom: 'Aan de hand van de activiteiten van hackgroepen leggen wij relaties. We kijken bijvoorbeeld vanuit welke servers ze aanvallen coördineren.' Om de identiteit van een groep te achterhalen, is een combinatie van kenmerken nodig, zegt hij. 'We moeten weten waar de phisingmail vandaan is gestuurd, welke server de aanval uitvoert en wat de kenmerken van de malware zijn.' Deze optelsom bepaalt de zekerheid over welke groep het is.

Maar hoe zeker is het dat APT28 en APT29 een relatie met de Russische overheid hebben? Lastig te bewijzen, zegt directeur Ronald Prins van Fox-IT. Het Amerikaanse beveiligingsbedrijf Crowdstrike zegt met een gemiddeld vertrouwen dat APT28 verbonden is aan de Russische militaire inlichtingendienst, APT29 zou volgens hetzelfde bedrijf banden hebben met de Russische veiligheidsdienst FSB. 'Diverse onderzoeken, hun werkwijze, de taal waarin ze werken en hun doelen geven een sterk beeld waar de groepen vandaan komen', beaamt Prins. Nog een indicatie: in Rusland zelf zijn activisten, bloggers en politici van oppositiepartijen doelwit geweest van APT28.

Er valt nog iets anders op. Waarom sprak de baas van de AIVD, Rob Bertholee, onlangs van 'honderden cyberaanvallen' door Rusland? 'Honderden' zegt op zichzelf niets. Honderden kansloze pogingen zijn minder schadelijk dan één geslaagde hack. Ongetwijfeld wilde hij de grootschaligheid van Russische aanvallen benadrukken.

Toch wringt er iets. Ja, de Russen staan bij experts bekend als de hardnekkigste digitale inbrekers, hoewel ze bij economische spionage de Chinezen voor zich moeten dulden. En ja, de meeste ransomware - software die computersystemen vergrendelt waarmee criminelen slachtoffers afpersen - komt uit Rusland, zoals de bekendste malwaresoorten hun oorsprong in Rusland hebben. Maar waar blijft de informatie over Amerikaanse, Franse, Britse of Israëlische aanvallen? Toen bleek dat de Amerikanen en Britten jarenlang diep in de Belgische telecomprovider Belgacom hadden gezeten, wilde de AIVD daar niet op reageren. Of Regin, de malware die de Amerikanen en Britten gebruikten en die kwalitatief zeer hoogstaand is, ooit in Nederland is aangetroffen, is onbekend. Het praat nu eenmaal makkelijker over klassieke vijanden dan over bondgenoten.

4. Politieke beïnvloeding

Een serieuze zorg is het contact van het Kremlin met rechts-populistische partijen in Europa. Dat gaat verder dan wat geflirt over en weer. De Oostenrijkse FPÖ tekende in december een overeenkomst met Poetins Verenigd Rusland voor culturele en politieke samenwerking. Het Franse Front National kreeg in 2012 een Russische lening van 9 miljoen euro. Filip Dewinter van het Vlaams Belang reisde meerdere keren naar Rusland, grotendeels op kosten van het regime in Moskou. In de Belgische krant De Morgen zegt hij een bewonderaar van Poetin te zijn: 'Zijn sterke leiderschap dwingt mijn respect af. Hij is een nationalist die de belangen van het eigen volk vooropstelt en hij moet niets weten van multiculturele vermenging van waarden.'

Hoe zit het dan met de PVV? De partij die in Europa hoopt samen te werken met deze rechts-populistische partijen? Hoewel de PVV sinds 2014 in het Europees Parlement tegen Russische sancties stemt, is er geen bewijs van directe politieke beïnvloeding door het Kremlin.

Anton Sjechovtsov, verbonden aan het Legatum Institute in Londen en schrijver van een boek over extreem-rechts en Rusland, nuanceert het beeld dat Poetin alle rechts-populistische partijen in Europa zou steunen. In een onlinepresentatie vertelt hij dat Poetin een nieuwe lening aan het Front National weigerde en thans de centrum-rechtse presidentskandidaat François Fillon steunt. 'Poetin beoordeelt de situatie van land tot land.' Zo weigerde hij een politiek akkoord met de Italiaanse Lega Nord omdat de Italiaanse regering al op de hand van Poetin is. Dat laat onverlet, zegt Sjechovtsov, dat het Kremlin duidelijk probeert greep te krijgen op de Europese politiek en om de liberaal-democratische consensus te ondermijnen.

Filip Dewinter van het Vlaams Belang. Beeld anp

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.