Wat is vrijheid in Iraanse vrouwenparken?

In Teheran is een park waar alleen vrouwen naar binnen mogen en waar ze zonder hoofddoek en jas kunnen rondlopen. Niet om ze te beschermen tegen mannen, maar voor hun gezondheid. Hoe vrij zijn deze vrouwenparken?

Beeld Minoo

Er klinkt harde Iraanse popmuziek door het Moeders Paradijs-park in Teheran. Een groep vrouwen staat uitbundig te dansen onder de bomen. Ze hebben hun hoofddoeken en jassen aan de takken gehangen en gaan alleen nog gekleed in T-shirts met korte mouwen en strakke broeken. De wind waait door hun haar.

Zoiets verwacht je niet midden in de hoofdstad van de Islamitische Republiek Iran, waar voor vrouwen strenge kledingregels gelden. Hoofddoek, lange mouwen, lange broek en een jas die de heupen bedekt zijn verplicht. Als je je daar niet aan houdt, loop je het risico door de religieuze politie te worden gearresteerd.

Toch doen de dansende vrouwen niets illegaals, ze bevinden zich namelijk in een vrouwenpark. Dat is een speciaal park waar alleen vrouwen naar binnen mogen en waar ze zonder hoofddoek en jas kunnen rondlopen - er zijn immers geen mannen die daarvan in de war kunnen raken.

De vrouwenparken zijn een relatief nieuw fenomeen in Iran en je ziet er steeds meer. Het Moeders Paradijs ging als eerste vrouwenpark van Teheran open in 2008. Sindsdien zijn er nog drie bij gekomen in het zuiden van de stad en ze verrijzen ook in andere Iraanse steden.

Er zijn ook vrouwenparken opgezet in andere islamitische landen, zoals Pakistan, Afghanistan en Saoedi-Arabië, waar vrouwen rustig kunnen recreëren zonder te worden lastiggevallen door mannen. Een tijdje terug werd er zelfs in Istanbul door AK-politici een plan voor zo'n park gelanceerd, maar dat riep felle discussies op. Seculiere Turken noemden het argument van het voorkomen van seksuele intimidatie een smoes om de samenleving te islamiseren.

Je kunt je inderdaad afvragen of een campagne voor gedragsverandering bij mannen geen effectiever middel tegen seksuele intimidatie is dan het afzonderen van vrouwen in parken. Maar anders dan in Pakistan en Afghanistan zijn de Iraanse parken niet opgezet om vrouwen te beschermen tegen mannen die zich misdragen. De vrouwenparken in Iran dienen een gezondheidsdoel.

Omdat vrouwen in Iran verplicht zijn zich te bedekken en in de steden vaak in appartementen wonen met geblindeerde ramen, komt ernstig vitamine D-tekort door zongebrek veel voor. Het is een probleem dat opduikt in samenlevingen waar vrouwen zich moeten sluieren, veel binnenshuis verblijven en een gepigmenteerde huid hebben - drie belangrijke risicofactoren voor vitamine D-tekort. Ook migrantenvrouwen in Nederland lijden eronder.

Beeld Minoo

Perzische tradities

Een Iraans onderzoek uit 2003, uitgevoerd in opdracht van het ministerie voor Volksgezondheid, waarschuwde voor de gevolgen: een grote groep vrouwen bleek osteoporose te ontwikkelen en er was een alarmerende groei in het aantal jongere vrouwen met multiple sclerose.

'Het aanleggen van vrouwenparken is een breuk met Perzische tradities', zegt socioloog Reza Arjmand. Hij is als onderzoeker verbonden aan de universiteit van de Zweedse stad Lund, verdiepte zich uitgebreid in de opkomst van de Iraanse vrouwenparken en publiceerde er onlangs een boek over. 'Van oudsher was het in de Perzische cultuur niet fatsoenlijk voor vrouwen om in een park rond te lopen. Ook na de islamitische revolutie van 1979 achtte men parken voor vrouwen overbodig: ze zouden belangrijkere dingen te doen hebben dan wandelen in de open lucht. Maar toen bleek dat de volgende generatie Iraniërs risico liep op allerlei aandoeningen omdat hun moeders niet gezond waren, was de interesse van de regering voor vrouwenparken gewekt', zegt hij. 'Er was een bijkomend voordeel: de parken boden de autoriteiten een mooie kans om de segregatie tussen vrouwen en mannen verder door te voeren.'

Beeld Minoo

'Ik kom hier regelmatig. Ik vind het heerlijk om mijn hoofddoek af te kunnen doen', zegt Laleh, een 47-jarige kapster uit Teheran. Ze zit met een aantal vriendinnen rond een van de vele picknicktafels in het Moeders Paradijs. Ze draagt een mintgroen T-shirt met franjes aan de onderkant waardoor haar blote buik zichtbaar is. 'Hier kunnen we tenminste luchtige kleren dragen', zegt ze terwijl ze noten, fruit en koekjes presenteert. 'Ik geniet van die vrijheid. Gewoon lekker dansen zonder hijab.'

Terwijl ze vertelt, danst de groep vrouwen verderop vrolijk door. Een van hen is inmiddels op een picknicktafel geklommen en draait daar met haar heupen op het ritme van de muziek. Een groep schoolmeisjes met witte hoofddoeken en roze jasjes blijft staan om te kijken.

'Wij haten de hoofddoek', zegt een van Lalehs vriendinnen, een gepensioneerde verpleegster. 'We zijn blij dat we naar een plek kunnen waar we onbedekt kunnen wandelen, sporten en zonnebaden.' 'We houden van een bruine huid', vult Laleh aan. 'En die kunnen we alleen hier krijgen.'

Schutting

Het Moeders Paradijs is een met zorg aangelegd park met veel bomen, bankjes en kleine paviljoenen waar vrouwen zitten te lunchen of feestjes vieren met ballonnen en lekker eten. Het ruikt er bij vlagen naar kamperfoelie, eucalyptus en barbecue.

Sommige vrouwen zijn aan het trainen op de fitnessapparatuur die in de open lucht staat opgesteld, andere halen iets te drinken bij een van de kiosken of zijn druk met hun kinderen. Er zijn jonge vrouwen die rondlopen in minirok of korte broek, maar er zijn er ook die hun hoofddoek en jas aanhouden. Een hoge metalen schutting onttrekt alles aan het zicht van de buitenwereld.

Veel bezoekers zien het park als een dienst die de Iraanse regering aan haar vrouwelijke burgers verleent, of zelfs als een gebaar van respect tegenover de Iraanse vrouw. Maar er klinken ook kritische geluiden. Een student economie die met twee vriendinnen en een taartdoos naar het park is gekomen om haar verjaardag te vieren, zegt: 'We komen hier maar heel af toe. We hoeven hier geen hoofddoek om, dat is goed. Maar het zou nog beter zijn als we ook buiten het park onze eigen keuzen zouden kunnen maken.'

Onwenselijk

Iraanse feministen hebben zich fel tegen de parken uitgesproken: ze beschouwen ze als een instrument waarmee de autoriteiten een nog scherpere scheiding tussen de seksen willen doorvoeren. 'Ik vind zo'n park een belediging en ik zal er nooit naartoe gaan. Ik laat me niet wegstoppen in een soort reservaat', zegt Roya (51), een feministische schrijfster die niet met haar echte naam in de krant wil. 'Ik vind vrouwenparken een onwenselijke ontwikkeling. Als je vrouwen in aparte parken stopt, leren mannen en vrouwen niet op een normale manier met elkaar omgaan. Daardoor kunnen gevaarlijke situaties ontstaan. En ja, je kunt in Moeders Paradijs dansen zonder hoofddoek. Maar dan dans je alleen met vrouwen. Daar is toch niets aan?'

Opmerkelijk genoeg komt er niet alleen kritiek van feministen, maar ook uit conservatieve hoek. De regeringsgezinde socioloog Ali Entezahi stelde dat een park waar hoofddoeken niet verplicht zijn 'alleen maar verwarring' sticht onder vrouwen. En dat het 'het algemene doel in de weg staat dat vrouwen zich te allen tijde in het openbaar dienen te bedekken'.

Wie trouwens denkt dat vrouwen in een vrouwenpark de kans krijgen om ongestraft uit hun dak te gaan, heeft het mis. In Moeders Paradijs lopen bewaaksters rond in blauwe uniformen met witte handschoenen en een fluitje die alles goed in de gaten houden. Foto's maken is ten strengste verboden en als twee toeristen voor de poort van het park een gesprek aanknopen met een van de bezoekers, duikt er meteen een bewaakster op om te zeggen dat dat niet kan, zomaar vragen stellen. In Moeders Paradijs mogen vrouwen in T-shirts lopen, maar in andere vrouwenparken mogen ze alleen hun hoofddoek afdoen en worden ze met bordjes gemaand om zedig gekleed te gaan.

Ook zijn de parken niet zo vrouwvriendelijk als de term 'vrouwenpark' doet vermoeden. Moeders Paradijs is niet echt een paradijs voor moeders: er zijn weinig speelmogelijkheden voor kinderen, geen plekken waar je je baby kunt verschonen en jongetjes boven de 5 mogen niet naar binnen. 'Terwijl volgens de sharia jongens tot 9 jaar in aanwezigheid van vrouwen zonder hoofddoek mogen verkeren. De vrouwenparken zijn dus roomser dan de paus', zegt socioloog Arjmand.

Een moeder van twee zoontjes - een van 3 en een van 6 - in de speeltuin buiten de poort van Moeders Paradijs, vertelt dat die maatregel heel lastig voor haar is. 'Ik moet altijd zorgen dat er iemand is die op mijn oudste kan letten als ik het park in wil', zegt ze.

Terwijl aanvankelijk was aangekondigd dat vrouwen bij alle stadia van de ontwikkeling van de parken betrokken zouden worden, zijn ze ontworpen door mannen. Arjmand: 'Je hebt elders in de wereld ook vrouwenparken, bijvoorbeeld in Mexico en de Verenigde Staten. Al deze parken zijn ontworpen door vrouwen en de wensen van de vrouwen vormden het uitgangspunt. Maar in Iran niet. We hebben veel geweldige vrouwelijke architecten en stedenbouwkundigen, maar die zijn niet eens om commentaar gevraagd.'

Wonderlijke paradox

Een groot struikelblok bij het ontwikkelen van vrouwenparken vormde het vinden van geschikte plekken. Mannen mogen onder geen beding blikken in deze parken kunnen werpen, ook niet vanuit de ramen of balkons van omliggende flats. Het gevolg is dat de meeste parken zijn aangelegd in buitenwijken of aan de rand van de stad en daardoor moeilijk te bereiken zijn, ook omdat er vaak geen openbaar vervoer komt.

Om goed in de gaten te kunnen houden wie er allemaal binnenkomt, beschikken de parken meestal maar over een of twee ingangen, wat de toegankelijkheid niet ten goede komt. Er is opmerkelijk genoeg ook maar weinig ruchtbaarheid gegeven aan hun bestaan: talloze inwoners van Teheran weten niet eens dat ze er zijn.

Beeld Minoo

En dan is er nog het probleem dat sommige parken vroeg sluiten, omdat tuinmannen aan het eind van de dag de planten water komen geven. Het idee dat er ook vrouwelijke tuinlieden in de parken zouden kunnen werken, was kennelijk een stap te ver voor de autoriteiten: de werkgelegenheid die een vrouwenpark genereert, komt ten goede aan mannen.

De vroege sluitingstijden maken de vrouwenparken alleen geschikt voor huisvrouwen - mits ze geen zoontjes ouder dan 5 hebben - en niet voor werkende vrouwen. Want als die thuiskomen, gaan de parken alweer dicht. Het is een wonderlijke paradox: de Iraanse regering legt speciale vrouwenparken aan, maar steekt er geen energie of denkwerk in om ze aantrekkelijk te maken voor een grote groep vrouwen.

Reza Arjmand: Public Urban Space, Gender and Segregation - Women-only Urban Parks in Iran (Routledge, 2016), euro 133.

Maar Reza Arjmand ziet wel degelijk een positieve kant aan de opkomst van het vrouwenpark: 'Hoe je het ook wendt of keert: een restrictieve maatregel als de gedwongen hoofddoek heeft ertoe geleid dat vrouwen nu de kans krijgen om naar een park te gaan. En voor vrouwen uit streng religieuze families is dit vaak de enige manier. Het is waar dat deze parken vrouwen isoleren, maar ze geven ze ook een vrijheid die ze eerder niet hadden. Vrouwen komen naar deze parken om te netwerken en ik heb gehoord dat lesbische vrouwen ze zelfs gebruiken als ontmoetingsplekken. Je ziet dus dat vrouwen zich deze parken toe-eigenen en ze toepassen voor andere doeleinden dan aanvankelijk de bedoeling was. Doeleinden die nooit waren opgekomen bij de autoriteiten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden