Wat is joods aan de Israëlische nationaliteit?

'Ja, laten we een nieuwe diaspora beginnen', riep de 36-jarige Israëlische schrijfster Alona Kimchi zaterdagavond met groot enthousiasme uit. De drie andere schrijvers alsmede discussieleider Michaël Zeeman keken verbaasd op, zeker toen Kimchi er nog aan toe voegde dat volgens haar de joodse identiteit en het Israëlische staatsburgerschap 'zo goed...

Het waren gewaagde stellingen die voor de nodige beroering zorgden tijdens het tienjarig jubileum van het Joods Boeken Weekend. Wat in 1993 begon als een particulier initiatief van een groep mensen die zich met joodse literatuur wilden bezighouden, is uitgegroeid tot een jaarlijks festival waarvoor zelfs de grote zaal van het Amsterdamse cultuurcentrum De Balie te klein is.

Ter gelegenheid van het jubileum werden in samenwerking met de Stichting Literaire Activiteiten Amsterdam acht voornamelijk jonge schrijvers uit Israël uitgenodigd. Alleen oudgediende Yoram Kaniuk kwam niet opdagen. Dat was jammer, want een ieder die zijn roman Post mortem heeft gelezen, weet dat Kaniuk een belangrijke bijdrage had kunnen leveren aan het gekozen thema 'Het lot van de familie'. Post Mortem is een uitermate felle en bewogen aanklacht tegen de generatie van Kaniuks ouders.

Wat de zeven uiteenlopende schrijvers met elkaar verbond, was het gebruik van de Hebreeuwse taal. Een taal die volgens Shifra Horn, de schrijfster van bestseller Vier moeders en Vier liefdes, een bindende factor is in een land zo verdeeld als Israël. De voordrachten werden daarom in het Hebreeuws gehouden, vertalingen werden geprojecteerd. De Engelstalige discussie maakte vervolgens duidelijk dat praten over het lot van de familie in Israël al snel leidt tot praten over het lot van de gehele joodse familie en daarmee ook over politiek in het Midden-Oosten.

De mooiste voordracht op de eerste avond was die van de 57-jarige Chaim Be'er. Staande voor een metershoge projectie van een foto van zichzelf als kleine jongen op schoot bij zijn grootmoeder, las hij een fragment voor uit zijn roman Een deur aan de straat. Hij vertelde het merkwaardige verhaal van een rabbijn die een verslagen Napoleon hielp uit Rusland te vluchten.

Zijn grootmoeder had hem deze geschiedenis ooit verteld. Het was haar grootvader die de kleinzoon was geweest van deze rabbijn die in ruil voor zijn hulp van een angstige, maar dankbare Napoleon een groenfluwelen jas ontving. Een jas die Be'er ooit verknipt tot een voorhang voor een heilige ark terug zag op een tentoonstelling in Jeruzalem over hergebruik in de joodse kunst.

De absolute tegenpool van Be'er was Etgar Keret, een 35-jarige, hippe schrijver van korte absurdistische verhalen. Hij las het verhaal Wereldkampioen voor dat uit acht alinea's bestond. Ze begonnen allemaal met de aanhef 'Ter gelegenheid van mijn vaders vijftigste verjaardag'. Het overwegend oudere publiek schoot in de lach toen de zoon de vader een 'vergulde navelreiniger' cadeau gaf.

Keret benadrukte vooraf dat deze vader niet zijn echte vader was, maar tegelijk gaf hij toe dat 'mijn familie een van mijn favoriete gespreksonderwerpen is'. Zo vertelde hij over zijn nog altijd in Polen woonachtige moeder die hem had willen laten aborteren toen ze in een profetische droom had gehad, waarin dat haar aanstaande kind een 'knappe, blonde pianist' zou worden.

Inmiddels, na een eerste Poolse vertaling gelezen te hebben, is moeder Keret zo trots op de typisch Poolse humor van haar zoon dat ze hem een 'Poolse schrijver in ballingschap' noemt.

Met deze kleine anekdote sloot Keret, die na Israël nergens zo populair is als in Polen, naadloos aan op Kimchi's pleidooi voor een nieuwe diaspora.

Tegelijk liet hij een moeilijk te verklaren paradox zien die minstens zo interessant was als de nadruk die Be'er en Horn legden op het belang van verhalende grootmoeders. Waarom is een schrijver geliefd in een land waarmee hij zelf niets te maken heeft, behalve dat de helft van zijn familie er vandaan komt?

Wat Keret beweerde, was dat familiegeschiedenissen blijven voortleven, ook als zij zich in een ver land en in een ver verleden hebben afgespeeld.

Zij blijven hangen in het onderbewustzijn van volgende generaties. Wie denkt geheel van zijn wortels afgesneden te zijn, kan die wortels in zijn eigen werken en denken terugvinden. Het 'lot van de familie' is hiermee niet bepaald, maar een zekere continuïteit is wel gegarandeerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden