ANALYSE

Wat is het wondermiddel van Donald Trump?

De grens dicht voor moslims en andere wilde ideeën: heel wat Amerikanen hebben er oren naar.

null Beeld Javier Munoz
Beeld Javier Munoz

Deze week had Donald Trump een keer niet helemaal ongelijk. Nadat hij had aangekondigd de grenzen voor moslims te willen sluiten, noemde hij dinsdag Franklin D. Roosevelt als zijn voorbeeld, de oorlogspresident die vanaf 1942 ruim honderdduizend Japanners en Duitsers opsloot omdat hij dat veiliger vond. 'Dat is een president die alom wordt gerespecteerd, en die deed hetzelfde als ik', zei Trump. 'Sterker nog: wat hij deed was nog erger.'

Roosevelt opperde het midden in een wereldoorlog - nogal een verschil. Maar Trump constateerde terecht dat hij niet de eerste Amerikaanse politicus is met xenofobe plannen. Hij staat in een vaak weggemoffelde, nationalistische Amerikaanse traditie die meer dan tweehonderd jaar geleden begon en niet met Trump zal eindigen. Dat Trumps opmerkingen in vruchtbare aarde vielen, tot verbazing van veel analisten en journalisten, is dus minder opmerkelijk dan op het eerste gezicht lijkt.

Want er zijn gewoon veel Amerikanen die daar oren naar hebben. Nativisme heet dat sinds halverwege de 19de eeuw, toen de beweging een miljoen Amerikanen telde en ervoor zorgde dat de grenzen voor het eerst werden gesloten (voor Chinezen).

Een Duitse opa

Het is de paradox van een immigratieland: veel immigranten moeten niets van immigranten hebben. Ook Trumps opa kwam uit Duitsland. 'Het is niet ongewoon voor de echte Amerikanen, degenen die net wat eerder zijn aangekomen, om te vrezen voor de wannabe's, degenen die na hen komen', verwoordde een afgevaardigde - met wortels in Puerto Rico - in 2005 voor het Congres de existentiële angst van de arrivés voor de nieuwkomers. Het is de angst om iets te verliezen wat je zelf hebt veroverd: geld, baan, land, leven. Het is de angst om een loser te worden.

Dit verklaart deels waarom Trump, die al sinds de zomer de vreemdelingenkaart speelt en het voortdurend over winnaars en verliezers heeft, aan kop gaat in de Republikeinse presidentsrace. En het verklaart waarom zijn Republikeinse tegenstanders daar deels in meegaan. Democraten als Hillary Clinton en president Obama kunnen nog zo verwoed een beroep doen op 'Amerikaanse waarden' als tolerantie en gelijkheid, genoeg Amerikanen hebben daar andere ideeën over. De vraag is: zijn er genoeg van die Amerikanen om Trump presidentskandidaat te kunnen maken? Zijn er zelfs genoeg om hem president te kunnen maken?

Een van ons

De gemiddelde Trump-fan is wit, niet al te hoog opgeleid en van middelbare leeftijd. Zoals een aantal inwoners in een steenkooldorpje in West-Virginia, waaruit al het leven lijkt te zijn geweken. Soms letterlijk: drie jaar geleden kwamen bij een ontploffing 29 mannen om. Sinds die tijd gaat het bergafwaarts. De mijnen gingen stuk voor stuk dicht. 'Trump is de eerste politicus die weet waar hij het over heeft', zegt Robin Taylor tussen de lege schappen. Zeven jaar geleden heeft iedereen daar op Obama gestemd, maar de hoop die hij vertegenwoordigde is in wanhoop omgeslagen. 'Hij praatte mooi, maar hij heeft ons verraden. Hij weet niet wat hij ons aandoet. Nu gaan we Trump proberen. Niemand heeft ooit geprobeerd wat hij gaat proberen. Hij voelt als een van ons, op de een of andere manier.'

Het is een van de paradoxen van het moderne populisme. Trump is met een gouden lepel in de mond geboren, opgegroeid in een kast van een huis in New York, opgeleid aan de eliteschool Wharton. Zijn leven heeft geen enkel raakvlak met dat van de blanke onderklasse hier in de Appalachen, en de producten die hij levert - dure appartementen in het centrum van New York - zijn al even onbereikbaar. Maar hij is een winnaar. 'We willen iemand die dingen voor elkaar krijgt', zegt Taylor.

Trumps wondermiddel is een slogan. 'Let's make America great again' is de frase die hij te pas en te onpas aan zijn antwoorden plakt, achter een zin over de economie of achter een zin over buitenlands beleid. Laatst gebruikte hij een variant toen hij hoorde dat twee van zijn aanhangers een Mexicaan in elkaar hadden geslagen. 'Ik denk dat mijn fans erg geestdriftig zijn', zei Trump. 'Ze houden van dit land. Ze willen dit land weer geweldig maken.'

(artikel gaat verder onder de foto)

null Beeld afp
Beeld afp
Aanhangers van de Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump. Beeld afp
Aanhangers van de Republikeinse presidentskandidaat Donald Trump.Beeld afp

Platbombarderen

Europeanen maken vaak de vergelijking met hun eigen rechtse populisten. Voor Nederlanders komt Pim Fortuyn het dichtst in de buurt; ook zo'n taboedoorbrekende buitenstaander met elitaire trekjes. Trump kan zich nog veel meer veroorloven. Fortuyn nam de waarheid nog als uitgangspunt, voor Trump is die bijzaak. Alles wat hij zegt is agitatie: uitspraken waarover de woedende inwoners van West-Virginia zich kunnen opwinden, uitspraken die voor hen al waar genoeg zijn als ze daarmee hun woede en hoop richting kunnen geven.

Trumps werkgelegenheidsplan: 'We moeten geweldige, goedbetaalde banen voor de mensen maken. Dan komt alles goed.' Trumps aanpak van Islamitische Staat: 'Ik zou hun olievelden helemaal kapot bombarderen. Jazeker. Ik zou die sukkels gewoon platbombarderen. Er zou niets over zijn. En dan komen de jongens van Exxon en die bouwen de boel weer op. Prachtig.'

Fascist

Feitenvrije politiek is een van de terreinen waarop veel Republikeinse kandidaten zich onderscheiden. De website PolitiFact houdt dat bij door alle uitspraken van kandidaten te verifiëren. Van alles wat Trump beweert is 75 procent deels of volledig onwaar. Ben Carson, de oud-hersenchirurg die dit najaar even aan kop ging in de Republikeinse race, komt zelfs op 84 procent verzinsels. Ted Cruz zit op 66 procent. Vergelijk dat met Marco Rubio (40 procent) Chris Christie (32 procent) en Jeb Bush (31 procent): die voelen zich kennelijk meer geroepen de waarheid te vertellen.

Al die leugens en halve waarheden bij elkaar vormen bij Trump wel een boodschap. Auteur Jamelle Bouie van de website Slate noemde als eerste het beest bij de naam: Trump is een fascist. Hij had de lijst van veertien criteria van de Italiaanse auteur Umberto Eco erbij gepakt, en kon er zeker zeven aanvinken. De cultus van actie; de cultus van agressieve mannelijkheid; de afkeer van denken en analyses, van de intellectuele elite; angst voor het andere en nieuwlichterij, zoals homohuwelijken; aanhaken bij de gefrustreerde middenklasse die lijdt onder politieke vernedering; een nationale identiteit die afsteekt tegen binnenlandse en buitenlandse vijanden; en een 'populair elitisme' waarbij elke burger bij het beste volk ter wereld hoort en het zwakke wordt veracht.

Het past precies bij Trumps riedel van winnaars en verliezers en de noodzaak van een sterke leider die het land weer geweldig maakt. Trumps financiële onafhankelijkheid bewijst zijn kracht en hij belooft actie, harde actie: China moet worden verslagen, hij bouwt een muur op de grens met Mexico, hij gaat moslims weren en gaat 'spectaculaire economische groei' creëren. Vrouwen krijgen seksistische opmerkingen te verduren, bij toespraken worden betogers hardhandig de deur uit gewerkt.

De andere Republikeinse kandidaten gaan minder ver, juist omdat zij minder bewegingsvrijheid hebben. Ted Cruz bedient de aartsconservatieve christelijke vleugel, met een afkeer van abortus en Washington, een sterke leider is in die kringen verdacht. Marco Rubio en Jeb Bush hebben een serieuze economische en buitenlandse agenda met serieuze sponsors, en voeren dus inhoudelijker campagne. Chris Christie stelt zich op als het redelijk alternatief voor Trump. Ben Carson kon zich net als Trump naar boven bluffen, maar er zijn toch grenzen aan wat zijn evangelische achterban van hem pikt - nu hij na de aanslagen in Parijs en San Bernardino geen idee blijkt te hebben wat hij met het buitenland aan moet, zakt hij in de peilingen.

(Artikel gaat verder onder de foto)

Republikeinse presidentskandidaat en gouverneur van New Jersey, Chris Christie. Beeld afp
Republikeinse presidentskandidaat en gouverneur van New Jersey, Chris Christie.Beeld afp
Republikeinse presidentskandidaat uit Texas, Ted Cruz. Beeld epa
Republikeinse presidentskandidaat uit Texas, Ted Cruz.Beeld epa

Xenofobische reflexen

Toch heeft Trumps succes al deze kandidaten meegesleurd in xenofobische reflexen. Neem Christie. Als gouverneur stelde hij zich te weer tegen de 'anti-islamgekkies' en hun 'gezeik' over de sharia. Inmiddels weigert ook hij Syrische vluchtelingen in zijn staat te huisvesten, kinderen inbegrepen.

Het deed de Britse moslim Mehdi Hasan vorige week in een opiniestuk in The New York Times terugverlangen naar de Grand Old Party van weleer, naar Republikeinen als Eisenhower, Ford en zelfs George W. Bush. Eisenhower was de eerste president die in een moskee sprak, Ford de eerste die de moslimgemeenschap feliciteerde met het Suikerfeest, en Bush degene die ook na 9/11 de Amerikaanse moslims omarmde - hij ging oorlog voeren tegen het terrorisme, niet tegen de islam. Bush was nog een exponent van het internationale nationalisme dat Amerika sinds de Tweede Wereldoorlog heeft gekenmerkt: naar buiten gericht in plaats van naar binnen.

Nu kijkt de partij vooral toe. De steun voor Trump is stevig, al lopen de cijfers flink uiteen: volgens een peiling van Bloomberg steunt tweederde van de Republikeinse kiezers het moslimvoorstel van Trump, volgens een peiling van NBC 40 procent. Maar het plan lijkt zijn leidende positie hoe dan ook te hebben versterkt. In de peiling van CBS en The New York Times van deze week krijgt Trump 35 procent van de Republikeinse stemmen, de hoogste score sinds hij zich kandidaat stelde. De helft van zijn kiezers zegt dat ze niet meer zullen veranderen. Ted Cruz, die zich ook ferm tegenover moslims en immigranten in het algemeen opstelt, staat met 16 procent op de tweede plek.

Toch lijkt Trump aan zijn plafond te zitten. Bijna geen Republikeinse kiezer noemt hem als tweede keus. Er zijn dus potentiële overstappers voor andere kandidaten, maar niet voor Trump. En dan kan het met een van die andere kandidaten ineens heel hard gaan.

(Artikel gaat verder onder de foto)

Donald Trump tijdens een campagnebijeenkomst in de Amerikaanse staat Florida. Beeld epa
Donald Trump tijdens een campagnebijeenkomst in de Amerikaanse staat Florida.Beeld epa

Conventie

Een andere onzekere factor is of Trumps aanhangers gaan stemmen. Daarvoor moeten zij zich registreren en dat vergt enige inspanning. In sommige staten moeten zij in zogeheten caucuses aanwezig zijn en voor hun kandidaat pleiten. Aan de ene kant is het potentieel van niet-stemmers enorm áls Trump dat kan mobiliseren, aan de andere kant is het de vraag of zij die moeite wel nemen en zich niet opsluiten in hun boosheid.

Sean Trende, een analist van de verkiezingswebsite Realclearpolitics, schat de kans dat Trump als winnaar uit de Republikeinse voorverkiezingen te voorschijn komt op 20 procent, de hoogste van alle kandidaten. Maar dat betekent dat hij de kans dat Trump het níét wordt op 80 procent schat - waarbij hij de mogelijkheid van een 'onbeslist' het grootst acht, waarna de Afgevaardigden het op de Republikeinse Conventie met elkaar moeten gaan uitvechten. In de top van de Republikeinse partij wordt over dat laatste al serieus nagedacht.

Als Trump wint, moet hij het daarna opnemen tegen de Democraten. En dan lijkt de kans klein dat er genoeg boze, bange Trumpstemmers zijn om hem in het Witte Huis te krijgen.

Nieuwsbrief

Nieuw! Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

null Beeld Bron: Real Clear Politics
Beeld Bron: Real Clear Politics
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden