Wat is er toch mis met onze tunnels?

Met de Maastunnel in Rotterdam is het startschot gegeven voor een reeks ingrijpende tunnelrenovaties. Tunnelprojecten pakken vaak duurder uit dan gepland en lopen vertraging op. Hoe komt dat toch?

Beeld anp

Wat is er toch aan de hand met onze tunnels? Nog voor de renovatie van de Amsterdamse Piet Heintunnel begint, lopen de kosten al uit de hand. In plaats van 24 miljoen gaat de tunnel 47 miljoen euro kosten, vertelde wethouder Pieter Litjens afgelopen woensdag aan de raad. Ook vorige week begon de verkeersoverlast in Rotterdam als gevolg van de renovatie van de Maastunnel. Het is het begin van een reeks kostbare tunnelrenovaties.

'We hebben ongeveer vijftig tunnels in Nederland', zegt Karin de Haas van Centrum Ondergronds Bouwen (COB). 'Komende jaren komt er een handjevol bij. Een veel grotere opgave ligt in het renoveren van de tunnels die er al zijn.'

Tunnelprojecten staan erom bekend dat ze vrijwel altijd duurder worden en langer duren dan gepland. Elke provincie heeft zijn voorbeeld. In Limburg heet het debacle de Roertunnel, in Utrecht de Leidsche Rijntunnel. Stuk voor stuk kampten ze met jarenlange vertragingen. Bovendien viel de rekening tientallen miljoenen duurder uit. Tunnels waren de afgelopen tien jaar een hoofdpijndossier, concludeerde het kenniscentrum COB eind 2016 in een rapport.

Schoonmaakwerkzaamheden aan de Maastunnel. Met de Maastunnel - de tunnel sluit twee jaar voor verkeer van noord naar zuid - is het startschot gegeven voor een reeks ingrijpende tunnelrenovaties. Beeld anp

Dat was in de jaren zestig en zeventig wel anders. 'Toen is er een gigantische pluk tunnels gebouwd', zegt Wout Broere, universitair docent ondergronds bouwen aan de TU Delft. Hij doelt op de eerste Beneluxtunnel, de eerste Coentunnel en vijf andere grote tunnels rond Rotterdam en Amsterdam. 'De bouw daarvan is in alle gevallen redelijk binnen de geplande projecttijd gebleven. Zelfs bij de Maastunnel is dat gelukt. Die is nota bene in oorlogstijd opgeleverd.'

Het huidige tunnelprobleem begon rond de eeuwwisseling. In maart 1999 vloog een Belgische vrachtwagen in de brand die boter vervoerde door de Mont Blanctunnel. Er vielen 39 doden. Twee jaar later eiste een brand in de Gotthardtunnel elf levens. 'Als gevolg van die ongelukken heeft de Europese Unie de veiligheidsregels voor tunnels flink aangescherpt', zegt Broere. Nederland deed daar nog een schepje bovenop, waardoor de regels hier zelfs voor Europese begrippen strikt zijn.

De Roertunnel bij Roermond was de eerste grote tunnel waarbij de nieuwe norm gold. De Haas: 'In een tunnel zitten soms wel 52 systemen. Al die camera's, blusinstallaties, noodverlichting en vluchtdeuren werden los van elkaar en veelal handmatig bediend door een lokale operator. Sinds de Roertunnel moest alles aangesloten worden op één centraal ict-systeem. Daar zit de complexiteit hem in.' In Roermond en Leidsche Rijn bij Utrecht bleek dat de civiele ingenieurs de betonkant prima onder de knie hadden, maar dat alle benodigde software en hardware om de blusinstallaties, ventilatie en vluchtdeuren met elkaar te laten communiceren het bouwen een stuk lastiger hadden gemaakt.

Om meer problemen te voorkomen heeft Rijkswaterstaat daarna de Landelijke Tunnelstandaard ingevoerd. In dit ontwerpdraaiboek staat bijvoorbeeld aan welke eisen een camera of deur moet voldoen. Dat moet ertoe leiden dat er niet meer wordt geëxperimenteerd bij de bouw van tunnels.

Volgens het COB is er sindsdien 'langzaam rust in de tunnelsector gekomen'. Zowel de opdrachtgevers als de aannemers zijn professioneler geworden en werken meer samen, schrijft het kenniscentrum. Ook Broere herkent de trend. 'Bij de nieuwe tunnel voor de A9-Gaasperdammerweg bij Amsterdam heeft naast een civiel bouwbedrijf ook een bedrijf met veel ervaring met software bouwen een leidende rol in het consortium.'

Nieuwbouw gaat dus beter, over renovaties is Broere minder positief: 'De renovatieronde die we krijgen is een gigantische uitdaging. Renoveren is een heel nieuwe tak van sport. We zijn wereldwijd het eerste land dat afgezonken onderwatertunnels moet renoveren.' De komende jaren moeten de zeven tunnels die in de jaren zestig en zeventig zijn gebouwd vanwege hun leeftijd gerestaureerd worden. De Maastunnel kampt bijvoorbeeld met betonrot. Bovendien moeten de tunnels na renovatie voldoen aan de nieuwe standaarden.

'De kosten van renoveren zijn veel moeilijker in te schatten', zegt De Haas. 'Het zijn bestaande constructies die nu ineens aan andere eisen moeten voldoen. Daarbij komen er altijd verrassingen achter het behang vandaan. In de Velsertunnel werd bijvoorbeeld asbest ontdekt. We gaan de komende jaren onderzoeken hoe we die onzekerheid kleiner kunnen maken.'

Om een tunnel efficiënt te renoveren moet deze eigenlijk een langere periode dicht, zegt Broere. 'Maar in ons wegennet kunnen we de tunnels geen dag missen.' Bij de vorige week begonnen renovatie van de Maastunnel werd alleen de tunnelbuis van noord naar zuid gesloten. De gemeente probeert de overlast zo veel mogelijk te beperken, maar helemaal vermijden kan niet. Broere: 'Het risico op vertragingen in de regio Rotterdam wordt de komende twee jaar groter.'

Achterstalling onderhoud bruggen

Bijna een kwart van de zeventig belangrijkste bruggen kampt met achterstallig onderhoud, blijkt maandag uit een Kamerbrief van minister Melanie Schultz van Haegen (Infrastructuur en Milieu, VVD). De constructie loopt geen gevaar, maar in enkele gevallen kan er wel hinder voor het verkeer ontstaan.


Vier hoofdpijndossiers uit het verleden

1. De bouw van de Swalmen- en Roertunnels
Ruim twee jaar moest het verkeer rond Roermond wachten op de A73-tunnels. Uiteindelijk kostten de tunnels samen ruim 200 miljoen meer dan de geplande 593miljoen euro. Tot overmaat van ramp vond binnen een week na de opening in 2008 de eerste kettingbotsing plaats in de Roertunnel door een storing van het computersysteem. Sindsdien is de tunnel nog meer dan duizend keer gesloten.

2. De renovatie van de IJtunnel
De renovatie had al in 2013 klaar moeten zijn. Na onder meer een ruzie met de aannemer staat tegenwoordig 2018 op de agenda. Wethouder Pieter Litjens moest de raad al een paar keer om meer geld vragen. De teller staat nu op 6,5miljoen extra.

Werkzaamheden in de IJtunnel in 2011. Beeld anp

3. De bouw van de tramtunnel
'Haagse Zwemtunnel' of de 'Tramtanic' noemden de inwoners van Den Haag hun nieuwe tramtunnel spottend. In 1998 stroomde er tijdens de bouw grondwater de tunnel in. Om verzakking van de Kalvermarkt tegen te gaan werd vervolgens de hele tunnel onder water gezet. De bouw duurde uiteindelijk vijf jaar langer en de kosten liepen op van 139 miljoen euro naar 234 miljoen. In 2012 moest de tunnel tijdelijk weer sluiten omdat op een van de perrons betongruis van het plafond kwam.

4. De bouw van de Leidsche Rijntunnel
De aanleg van de tunnel zelf was binnen de planning klaar in 2010. Door problemen met het besturingssysteem duurde het nog twee jaar voordat de eerste auto's er doorheen mochten. In Roermond was duidelijk geworden wat een slechtwerkend computersysteem voor gevolgen kon hebben. De geschatte kosten waren 116miljoen euro. De uiteindelijke kosten 238 miljoen euro.


Vier toekomstige tunnelrenovaties

1. Maastunnel
Precies in het jaar dat Rotterdam de 75ste verjaardag van het rijksmonument viert, sluit de tunnel twee jaar voor verkeer van noord naar zuid. In 2011 werd betonrot geconstateerd in de oudste tunnel van het land. Het project moet 262 miljoen euro kosten.

2. Koningstunnel
De Koningstunnel in Den Haag is slechts zeventien jaar oud. Toch voldoet de tunnel niet meer aan de wettelijke regels die vanaf 2019 ook gelden voor oudere tunnels. Om alle installaties te vervangen gaat de Koningstunnel in 2019 acht maanden dicht. De renovatie kost 26,5 miljoen euro. Althans dat is het plan.

De Maastunnel sluit dit jaar. Twee jaar is er geen verkeer van noord naar zuid mogelijk. Beeld anp

3. Eerste Heinenoordtunnel
Met de inflatie in acht genomen kostte de bouw van de Heinenoordtunnel 125 miljoen euro. In 1967 ging de tunnel onder de Nieuwe Maas open. Jaarlijks rijden er 30,9 miljoen auto's, vrachtwagens en andere vervoersmiddelen doorheen. Ook hier moet de technische installatie vervangen worden. De renovatie begint in 2022. De plannen worden later dit jaar uitgewerkt.

4. Piet Heintunnel
Vorig jaar bezwoer de Amsterdamse wethouder Litjens nog dat 24 miljoen genoeg zou zijn voor de renovatie van de tunnel die het centrum met de ring verbindt. De extra kosten van de renovatie die in januari 2019 begint zijn het gevolg van de aangescherpte veiligheidseisen en de wens van de raad om de lampen te vervangen door led-verlichting.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden