Column

Wat is de productiviteitsparadox?

Nog nooit in de geschiedenis is de technologische ontwikkeling zo spectaculair geweest als in deze tijd. Digitalisering en robotisering nemen mensen zoveel werk uit handen dat de productiviteit (de productie per werknemer per uur) zou moeten exploderen. De econoom Robert Solow stelde: 'We zien overal computers om ons heen, maar niet in de productiviteitsstatistieken.'

Beeld thinkstock

Het tegendeel is het geval. Vorig jaar nam de stijging in de VS al af van 0,5 tot 0,3 procent en dit jaar wordt zelfs een daling verwacht van 0,2 procent. En het is geen Amerikaans probleem. De klompeneconomie van Nederland, of de overgereguleerde economieën in Zuid-Europa, lijden aan hetzelfde ongrijpbare manco. Tussen 1970 en 2007 steeg de productiviteit hier (gecorrigeerd voor inflatie) van 24 tot 54 euro per uur. Sinds die tijd staat ze vrijwel stil.

Werknemers maken per saldo gemiddeld niet meer auto's, verpleegkundigen helpen niet meer patiënten en bankemployés bedienen niet meer klanten ondanks cloudcomputing, robots en allerlei slimme apparatuur.

De productiviteitsparadox, zoals het heet, werd eind jaren negentig nog wel geweten aan ondeugdelijke meetmethodes of aan het feit dat kwaliteitsverbetering te weinig tot uiting kwam in de productiviteitscijfers. Daarnaast zouden investeringen in de ict pas veel later tot echte productiviteitsstijging leiden. Het verbeteren van bedrijfsprocessen zou zich pas op lange termijn vertalen in een hogere output. Maar inmiddels is die lange termijn allang begonnen. En er is nog niets van te merken. Het gevolg is afnemende welvaart en toenemende armoede.

Paul Krugman, een andere Nobelprijswinnaar, zei eens: 'Productiviteit is niet alles, maar op de lange termijn is het wel bijna alles.' Indien in de toekomst bijvoorbeeld het basisinkomen zou moeten worden ingevoerd wegens gebrek aan werk door robotisering en automatisering, dan zal dat vooral gefinancierd moeten worden uit productiviteitsstijging van de mensen die wel blijven werken.

Economen pijnigen hun hersenen over de paradox. Een van de oorzaken zou kunnen zijn dat voordelen van robotisering en digitalisering vooral in de industrie en landbouw merkbaar zijn. Maar die sectoren krimpen al enige decennia.

In de dienstverlening (onderwijs, zorg, consultancy), nu de grootste sector, zijn de baten beperkt. Onlinecommunicatie is vooral leuk voor mensen met Facebook en Twitter of gamers. In veel dienstverlenende organisaties is het onproductief of zorgt het zelfs voor meer bureaucratische rompslomp doordat overleg en controle nodig is.

Onlangs bleek uit een Fins onderzoek dat werknemers in de dienstverlening vier uur per week bezig zijn met het oplossen van computerproblemen. Dat is een productiviteitsverlies van 10 procent.

Technologie is in veel gevallen vooral het paard achter de wagen spannen.

Reageren? p.dewaard@volkskrant.nl

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.