Wat is de perfecte letter?

Een minicollege 'letterkunde' van grafisch ontwerper Gerard Unger. Zodat u dit boekenseizoen weet wat u leest (zijn CapitoliumNews bijvoorbeeld, in de stukken in de Volkskrant).

Gerard Unger Beeld Frank Ruiter

'Laat ik eerst vaststellen dat ons vak enorm aan het veranderen is. Er wordt, denk ik, sinds vijf jaar meer gelezen vanaf het scherm dan op papier. In de typografie zijn als gevolg daarvan veel wetmatigheden overboord gegaan. Wie maalt er nog om de lettergrootte? Met duim en wijsvinger past de lezer het corps zo aan. Dogma's gelden niet meer. Is een breedte van vijftig of zestig tekens in een boek nog wel de norm? Op websites zie je dat regels soms oneindig ver door lopen. En hoe belangrijk is margeprogressie nog: het minste wit bij de rug, iets breder boven, nog wat meer zijwit en de meeste ruimte onderin?

'Door de digitalisering is de lezer zich veel meer bewust geworden van lettertypes. Hij kan zo de Comic Sans verwisselen voor de bodoni of de palatino. Even kijken: hoe ziet dat er eigenlijk uit? De ontwerpers hebben meer ruimte voor experiment gekregen. Er stond enige tijd geleden een kop in Trouw, het stuk ging heel ergens anders over, maar de strekking vatte dit proces goed samen: 'Alleen letters zijn hun leven zeker.' Geen misverstand: niet alles gaat overboord. Een gelijkmatig patroon blijft een voorwaarde. Als je over de stoep loopt, wil je ook dat de tegels netjes geordend liggen. Maar daarbinnen kun je lekker variëren, met vijf verschillende schreven, bijvoorbeeld, de dwarsstreepjes aan de letters. Er is meer humor. Zelf heb ik voor mijn Alverata, geïnspireerd op romaanse kapitalen uit de 11de en 12de eeuw, een versie gemaakt met meer vormen: een hoekige u, een vierkante e, een h met een wat krommere boog. Voor de leesbaarheid maakt het niks uit. Wat dan de grap is? Nou ja, het is typografenhumor. Je doet iets wat je niet verwacht. En ik wil altijd graag iets maken wat nog nergens anders is gedaan.

Gerard Unger

Gerard Unger (73) is grafisch ontwerper en verantwoordelijk voor een groot aantal lettertypen, waaronder de Swift, de Gulliver en de Coranto. Hij ontwierp letters voor de wegwijzers van de ANWB en metroborden in Amsterdam. Zijn alfabetten haalden Trouw, het Parool, Vrij Nederland en de VPRO-gids. De Volkskrant gebruikt sinds 2006 zijn Capitolium.

'Ongeacht of het nu op het scherm is of op papier, als het gaat om de uitnodiging tot lezen heb ik een sterke voorliefde voor de Garamond. Het type stamt al uit de eerste helft van de 16de eeuw, de Franse stempelsnijder Claude Garamond heeft hem ontworpen. Later zijn er aanpassingen geweest, de laatste keer nog in 2005, de Adobe Garamond Premier Pro, getekend door de Amerikaanse ontwerper Robert Slimbach.

'Het beeld van de Garamond is heel klassiek, met schreven, maar vertoont tegelijkertijd veel levendigheid. De breedte van de bogen varieert. Dat komt voort uit het schrijven met een ganzenveer. De dikste punten liggen uit het midden, waardoor het beeld asymmetrisch is. Het oog van de e is heel klein, de m is breed, de p is heel rond. De stokken en de staarten zijn aan de lange kant. De kapitalen zijn wat zwaarder dan de onderkast. Er is rust - de Garamond is, denk ik, te rustig voor een krant - maar binnen die rust biedt de variatie de lezer houvast. De letters stralen uit dat er genoeg tijd is om de tekst tot je te nemen. Dit is een ervaren voorlezer.

'De Garamond weerstaat zelfs de dominantie van de schreefloze letter op het scherm. Want die is het daar wel aan het winnen. Schreven irriteren, zeker bij lage resoluties. Dan lijken ze wat minder goed zichtbaar. De Garamond heeft daar geen last van. Het is een oersterk model dat altijd als vanzelf komt bovendrijven.'

Beeld Garamond
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden